De buitenkampen voor vrouwen

Braunschweig (SS-Reitschule)

Naam van het buitenkamp: SS-Rijschool
Periode van bestaan: ca. 20 december 1944 tot midden/eind februari 1945
Aantal gevangenen: ca. 800 vrouwen
Soort arbeid: Opruiming van puin
Opdrachtgever: Stad Braunschweig

Over het vrouwenbuitenkamp in Braunschweig is slechts weinig bekend. Volgens overlevenden werden ongeveer 800, meestal Hongaarse Joodse vrouwen, enkele dagen voor Kerstmis 1944 in het kamp gebracht. Hun onderkomens waren de stallen waarin de paarden van de SS-leidersschool hadden gestaan. De vrouwen kwamen uit het vrouwenvrouwenkamp van Bergen-Belsen, waarheen zij vermoedelijk eind november of begin december 1944 uit Auschwitz-Birkenau waren “geëvacueerd”. Zij werden in de laatste maanden van de oorlog ingezet voor puinruiming in het stadsgebied van Braunschweig. Vermoedelijk medio februari 1945 splitste de SS de gevangenen op. Terwijl een kleinere groep van bijzonder zieke en zwakke vrouwen naar het vrouwenbuitenkamp Salzgitter-Watenstedt/Leinde werd gebracht, kwam de grotere groep in het kamp Helmstedt-Beendorf terecht.

Wie kampcommandant was van het vrouwenbuitenkamp Braunschweig (SS-Rijschool), is niet bekend.

Gedenkplaats
Geen

Routebeschrijving en contactgegevens
Routebeschrijving: Terrein tussen de Salzdahlumerstraße, Schefflerstraße en Steigertahlstraße, 38126 Braunschweig.
Contact: “KZ-Außenlager Braunschweig Schillstraße”, Frank Ehrhardt, Schillstraße 25, 38102 Braunschweig, tel.: 0531 270-2565, fax: 0531 270-2564, e-mail: gedenkstaette@schillstrasse.de.
Internet: www.vernetztes-gedaechtnis.de/reit.htm.

Literatuur
Emmy Massmann: Eckernförde – Auschwitz – Zweden. Een documentatie uit 1945, in: Ole Harck: Joodse verleden – Joodse toekomst, uitgegeven door de Landeszentrale für Politische Bildung Schleswig-Holstein, Kiel 1998, p. 50–85.
Bernhild Vögel: ... en in Braunschweig? Materialen en tips voor stadsverkenning 1930–1945, uitgegeven door Jugendring Braunschweig e.V., Braunschweig 1994 (JURB-materialen 2) (zie p. 132 e.v.).

Bremen-Obernheide

Naam van het buitenkamp: Bremen Behelfswohnbau
Periode van bestaan: 26 september 1944 tot 4 april 1945
Aantal gevangenen: 800 vrouwen
Soort werk: Opruimwerkzaamheden en noodwoningbouw
Opdrachtgever: Stad Bremen, Firma Lüning & Zoon, Firma Rodiek

Na de vernietiging van het buitenkamp Bremen-Hindenburgkazerne bracht de SS op 26 september 1944 de vrouwelijke concentratiekampgevangenen over naar Bremen-Obernheide, waar ze in drie barakken werden ondergebracht.
De Poolse en Hongaarse Joodse vrouwen werden in opdracht van de Senator voor Bouwzaken van de stad Bremen ingezet voor opruimwerkzaamheden in het stadsgebied van Bremen. Andere groepen moesten grondwerk verrichten voor de bouw van noodwoningen of werden tewerkgesteld bij de productie van betonelementen bij de firma's Lüning & Zoon en Rodiek.

De vrouwen liepen te voet naar station Stuhr, werden daar in goederenwagons geladen en naar Bremen vervoerd. Nadat de spoorwegen waren vernietigd, ging het transport per vrachtwagen. Toen de brandstof opraakte en ook dit niet meer mogelijk was, moesten de vrouwen te voet naar hun werkplekken — vaak meer dan 20 kilometer ver weg. Minstens tien vrouwen overleefden deze werktoewijzingen niet.

Op 4 april 1945 werd het buitenkamp ontruimd. De vrouwen moesten naar Uesen marcheren, waar ze zich bij gevangenen uit Bremen-Uphusen voegden en te voet verder trokken tot nabij Verden aan de Aller. Daar dwong de SS hen in open goederenwagons. Na een dagenlange zwerftocht bereikte de trein vermoedelijk op 8 april het concentratiekamp Bergen-Belsen.

Kampleider: SS-Hauptscharführer Johann Hille

Gedenkplaats:
Van het kamp is tegenwoordig niets meer te zien; het werd direct na het einde van de oorlog afgebroken. Met de afbraak verdween ook de herinnering aan het buitenkamp in het plaatselijke geheugen van Stuhr. Pas dankzij de inzet van individuen en vooral scholierengroepen van de Kooperatieve Gesamtschule Stuhr-Brinkum kon in de jaren 1980 en 1990 een deel van de geschiedenis worden gereconstrueerd. In augustus 1988 plaatste de gemeente Stuhr een gedenkteken op het terrein van het voormalige buitenkamp.

Routebeschrijving en contact:

• Locatie: Obernheider Straße, 28816 Stuhr
• Contact scholierproject: Kooperatieve Gesamtschule Stuhr-Brinkum, projectgroep Spurensuche, Ilse Henneberg, Brunnenweg 2, 28816 Stuhr
  • Tel.: 0421-809690
  • Fax: 0421-80969114
  • Website: www.stuhr.de/Spurensuche-Obernheide/start.htm
• Gemeente Stuhr, cultuurafdeling:
  Edgar Wöltje, Blockener Straße 6, 28816 Stuhr
• Tel.: 0421-5659102
• Fax: 0421-5659300

Literatuur:

• Von den Flammen verzehrt – Herinneringen van een Hongaarse Jodin, met een documentatie van leerlingen van de Kooperatieve Gesamtschule Stuhr-Brinkum, samengesteld door Ilse Henneberg, Bremen 1999
• Die Frauen von Obernheide – Joodse dwangarbeidsters in Bremen 1944/45, uitgegeven door de Senator voor Werk van de Vrije Hanzestad Bremen, Bremen 1988

Fallersleben (Frauen)

Naam van het buitenkamp: Fallersleben (Volkswagen)
Periode van bestaan: Augustus 1944 tot 8 april 1945
Aantal gevangenen: 650 vrouwen
Soort werk: Productie voor de oorlogsindustrie
Opdrachtgever: Volkswagen

In augustus 1944 werd in Fallersleben een vrouwenbuitenkamp van concentratiekamp Neuengamme opgericht.
De voornamelijk Hongaarse Joodse vrouwen kwamen in totaal met drie transporten naar Fallersleben: vermoedelijk in augustus 1944 werden 500 vrouwen van Auschwitz-Birkenau naar Fallersleben gebracht. Verdere groepen volgden in november 1944 en januari 1945 vanuit het concentratiekamp Bergen-Belsen. Ze werden op het terrein van de Volkswagenfabriek ondergebracht in een omgebouwde wasruimte van Werkhal 1 en moesten daar Tellermijnen en Panzerfäuste (antitankwapens) produceren. Vanwege de naderende frontlinie bracht de SS de vrouwen begin april 1945 over naar het buitenkamp Salzwedel.
Wie destijds leiding gaf aan het kamp in Fallersleben is niet bekend.

Gedenkplaats:
Tussen 1983 en 1986 werd op initiatief van diverse maatschappelijke groepen in Wolfsburg een historisch verwerkingsproces gestart. In 1985/1986 werd de “Ausländerfriedhof” — waarop zowel dwangarbeiders als voormalige KZ-gevangenen begraven liggen — hernoemd tot “Gedenkstätte für die Opfer der nationalsozialistischen Gewaltherrschaft.” Daarbij werd een nieuwe gedenkplaat geplaatst, die ook verwijst naar het lot van de KZ-gevangenen.

In 1990 werd in het Stadtmuseum Schloss Wolfsburg een tentoonstelling geopend onder de titel “Documentatie over de slachtoffers van het nationaalsocialistische geweldsregime,” die in 2000 grondig werd herzien. Op de tweede verdieping van het museum is een speciaal gedeelte gewijd aan de inzet van gevangenen in de Volkswagenfabriek, met nadruk op het werk in het KZ Arbeitsdorf (1942) en het dagelijks leven in de vrouwen- en mannenbuitenkampen van Fallersleben in 1944/45.

Vanaf het midden van de jaren tachtig begon ook Volkswagen AG zijn eigen geschiedenis onder ogen te zien. Er werd wetenschappelijk onderzoek naar dwangarbeid in opdracht gegeven en middelen beschikbaar gesteld voor humanitaire projecten en schadevergoedingen.
In december 1999 richtte Volkswagen in een voormalige bunker op het fabrieksterrein een “Herinneringsplek aan de dwangarbeid” in. Een van de zes tentoonstellingsafdelingen behandelt uitgebreid de inzet van KZ-gevangenen bij Volkswagen.

Routebeschrijving en contact:

• Gedenkplaats: Werderstraße / hoek Schulenburgallee, 38448 Wolfsburg (bus 1 vanaf ZOB Porschestraße tot halte “Waldfriedhof”)
• Documentatie: Stadtmuseum Schloss Wolfsburg, Schlossremise, Schlossstraße 8 (bus 1 vanaf ZOB tot halte “Schloss”)
• Herinneringsplek dwangarbeid: VW-Autostadt aan het Mittellandkanaal (duidelijk bewegwijzerd)

Openingstijden museum:

• Dinsdag: 13:00–20:00
• Woensdag t/m vrijdag: 10:00–17:00
• Zaterdag: 13:00–18:00
• Zondag: 10:00–18:00
  Tentoonstelling Herinneringsplek: Alleen te bezoeken na aanmelding bij het VW-bedrijfsarchief

Contactpersonen:

• Stadtmuseum: Tel. 05361 828540
• Workshops: Tel. 05361 275739
• Volkswagen bedrijfsarchief (Dr. Manfred Grieger)
  Brieffach 1974, 38436 Wolfsburg
  Tel.: 05361 975667
  Fax: 05361 976957
  E-mail: unternehmensarchiv@volkswagen.de

Literatuur:

• Erinnerungsstätte an die Zwangsarbeit auf dem Gelände des Volkswagenwerks, uitgegeven door Volkswagen Kommunikation, Wolfsburg 1999
• Hans Mommsen / Manfred Grieger: Das Volkswagenwerk und seine Arbeiter im Dritten Reich, Düsseldorf 1996
• Klaus-Jörg Siegfried: Rüstungsproduktion und Zwangsarbeit im Volkswagenwerk 1939–1945, Frankfurt am Main 1986
• Klaus-Jörg Siegfried: Das Leben der Zwangsarbeiter im Volkswagenwerk 1939–1945, Frankfurt am Main 1988

Hamburg-Eidelstedt

Naam van het buitenkamp: Eidelstedt
Periodes van bestaan:

• 27 september 1944 tot 7 april 1945
• 20/21 april tot 5 mei 1945

Aantal gevangenen:

• 500 vrouwen
• meerdere honderden vrouwen

Soort werk:
Noodwoningbouw en het ruimen van puin in het stadsgebied van Hamburg

Opdrachtgever: Stad Hamburg

Eind september 1944 werd aan de Friedrichshulder Weg in een bestaand barakkenkamp het vrouwenbuitenkamp Eidelstedt opgericht. 500 Hongaarse en Tsjechische Joodse vrouwen werden ingezet voor opruimings- en bouwwerkzaamheden in Hamburg. Hun hoofdtaken waren het bouwen van noodwoningen — zogenaamde prefab “Plattenhäuser” — in de buurt van het kamp. In de laatste oorlogsmaanden moesten zij ook bompuin en sneeuw ruimen in het stadsgebied.

De vrouwen maakten deel uit van een groep van circa 1000 vrouwelijke KZ-gevangenen die in Auschwitz-Birkenau voor arbeid in Noord-Duitsland geselecteerd waren. Midden juli 1944 kwamen ze eerst terecht in het buitenkamp Hamburg-Dessauer Ufer, vanwaar ze op 13 september werden overgebracht naar het vrouwenbuitenkamp Wedel. Op 27 september bereikten ze uiteindelijk het kamp in Eidelstedt. Op 1 maart 1945 stortte een gevel in op een tram waarin gevangenen van kamp Eidelstedt zaten. Minstens twintig vrouwen kwamen om, ruim zeventig anderen raakten ernstig gewond.

Op 7 april 1945 liet de SS het kamp vermoedelijk ontruimen en werden de vrouwen naar het opvangkamp Bergen-Belsen gebracht.
Op 20/21 april 1945 werd het kamp opnieuw ingericht met enkele honderden vrouwelijke gevangenen, afkomstig uit het ontruimde buitenkamp Helmstedt-Beendorf. In de eerste dagen van mei volgden nog vrouwen uit de vrouwenkampen Hamburg-Langenhorn/Ochsenzoll en Wandsbek. Deze groep werd kort daarop bevrijd door Britse troepen.

Kampleiding:
Kampleider was SS-Unterscharführer Walter Kümmel.In 1946 werd hij door een Brits militair tribunaal tot tien jaar gevangenis veroordeeld, maar in 1952 vroegtijdig vrijgelaten. In 1980 werd hij aangeklaagd wegens de moord op twee pasgeborenen in Eidelstedt. In 1982 achtte het gerecht hem verantwoordelijk voor de dood van één van de kinderen, maar het proces werd stopgezet omdat het vonnis niet als moord werd beoordeeld.

Gedenkplaats

• In februari 1978 werd in de Emmaus-Kirchengemeinde in Hamburg-Lurup de werkgroep Arbeitskreis gegen Neofaschismus opgericht.
• In 1979 plaatste men daar een herdenkingssteen voor de slachtoffers van het nationaalsocialisme, later aangevuld met een bronzen plaquette ter herinnering aan het kamp Eidelstedt.
• Op het terrein aan de Friedrichshulder Weg werd in 1985 op initiatief van leerlingen van de Gesamtschule Glückstädter Weg (nu Geschwister-Scholl-Schule) een tweede herdenkingssteen geplaatst.
• Sinds 1988 wordt deze plek aangevuld met een informatiebord vanuit het Hamburgse cultuurprogramma Stätten der Verfolgung und des Widerstandes 1933–1945.

Routebeschrijving en contact

• Voormalige locatie kamp: Friedrichshulder Weg 37, 22647 Hamburg (S-Bahnstation Halstenbek-Krupunder)
• Herdenkingssteen: Emmaus-Kirchengemeinde, Kleiberweg 115, 22457 Hamburg
• Contactpersonen:

• Eidelstedter Bürgerhaus – Holger Börgartz, Alte Elbgaustraße 12, 22523 Hamburg
  • Tel.: 040 5709599
  • Fax: 040 5708363
  • E-mail: info@ebhaus.org
  • Website: www.ebhaus.org
• Emmaus-Kirchengemeinde – Tel.: 040 84050970

Literatuur

• Hans Ellger: Die Häftlingsgruppe der Jüdinnen am Beispiel des Frauen-Außenlagers Hamburg-Eidelstedt, in: Häftlinge im KZ Neuengamme, Hamburg 1999, pp. 144–157
• Hans Ellger: Ein Barackenlager am Friedrichshulder Weg – ein Frauenaußenlager des Konzentrationslagers Neuengamme, in: Anke Schulz: Fischkistendorf Lurup, Hamburg 2002, pp. 104–115
• Hédi Fried: Nachschlag für eine Verstorbene. Ein Leben bis Auschwitz und ein Leben danach, Hamburg 1995

Hamburg-Neugraben

Naam van het buitenkamp: Hamburg-Neugraben
Periode van bestaan: 13 september 1944 tot 8 februari 1945
Aantal gevangenen: 500 vrouwen
Soort werk: Bouw- en opruimingswerkzaamheden
Opdrachtgevers: Firma Prien, firma Wesseloh, steenfabriek Mal

Op 13 september 1944 werd het vrouwenbuitenkamp Neugraben aan de Falkenbergsweg opgericht. De 500 gevangengenomen Tsjechische Joodse vrouwen waren via het getto Theresienstadt naar het vernietigingskamp Auschwitz-Birkenau gedeporteerd, waar de SS hen voor arbeid in Hamburg selecteerde. Midden juli 1944 bereikten ze eerst het buitenkamp Hamburg-Dessauer Ufer, en vervolgens in september Hamburg-Neugraben. Hier werden ze ingezet voor de bouw van noodwoningen, waterleidingen en wegen in de Falkenbergsiedlung.

Voor de firma Malo produceerden ze prefabonderdelen voor noodhuisvesting. In de laatste oorlogsweken moesten sommige vrouwen ook opruimingswerk verrichten bij de minerale olie-industrie in Harburg en een tankgracht uitgraven in Hamburg-Hausbruch. Begin februari 1945 verplaatste de SS de vrouwen naar het buitenkamp Hamburg-Tiefstack.

Kampleider: SS-Hauptscharführer Friedrich-Wilhelm Kliem

Gedenkplaats

Op het terrein van het voormalige buitenkamp aan de Falkenbergsweg/Neugrabener Heideweg werd op 16 april 1985 een gedenksteen geplaatst — een zwerfkei met informatiebord. De initiatiefnemer was de SPD-afdeling in Fischbek. Na herhaalde vernielingen en het meerdere keren moeten vervangen van het bord, werd de steen in zijn beschadigde staat gelaten.
In plaats daarvan besloot de districtsvergadering Harburg tot de plaatsing van een bronzen plaquette op een centrale locatie in Neugraben — direct naast het stadsdeelkantoor. Deze nieuwe gedenkplaats werd op 15 april 1992 ingewijd. Het terrein van het voormalige kamp was in de jaren tachtig onderwerp van politieke discussie vanwege geplande bebouwing. Door besluiten van het district werd het gebied in 1990 opgenomen in een natuurreservaat en vormt het nu het beginpunt van een wandelroute.

Routebeschrijving en contact

• Voormalig kampterrein: Falkenbergsweg / Neugrabener Heideweg, 21149 Hamburg (aan wandelroute nr. 8)
• Bronzen plaquette bij het stadsdeelkantoor: Neugrabener Markt 5, 21149 Hamburg
• Openbaar vervoer:
  • Kampterrein: vanaf S-Bahnstation Neugraben, bus 240 richting Waldfrieden tot halte “Neugrabener Heideweg”
  • Stadsdeelkantoor: S-Bahnstation Neugraben
• Contactpersoon:
  Karl-Heinz Schultz, Wulmstorfer Ring 1a,
  21149 Hamburg
  Tel.: 040 7018170

Literatuur

• Ruth Bondy: Mehr Glück als Verstand. Eine Autobiographie, Gerlingen 1999
• Hana Greenfield: Von Kolin nach Jerusalem. Erinnerungen, Hamburg 1999
• Karl-Heinz Schultz: Das KZ-Außenlager Neugraben, in: Jürgen Ellermeyer / Klaus Richter / Dirk Stegmann (red.): Harburg. Von der Burg zur Industriestadt, Hamburg 1988, pp. 493–502

Hamburg-Tiefstack

Naam van het buitenkamp: Diago-Tiefstack
Periode van bestaan: 8 februari 1945 tot 7 april 1945
Aantal gevangenen: circa 500 vrouwen
Soort werk: Opruimings- en bouwwerkzaamheden
Opdrachtgevers: Diago Werke, cementfabriek Tiefstack, firma Möller

Op 8 februari 1945 arriveerden ongeveer 500 Tsjechische Joodse vrouwen uit het buitenkamp Hamburg-Neugraben in het kamp Hamburg-Tiefstack. Op het terrein van de Diago Werke, aan de Andreas-Meyer-Straße, was een barakkenkamp voor hun onderbrenging ingericht. De vrouwen werkten in de Diago Werke en de cementfabriek Tiefstack aan de productie van betonplaten voor noodwoningen. Daarnaast verrichtten ze opruimingswerkzaamheden voor het bouwbedrijf Möller — zowel in de zuidelijke stadsdelen van Hamburg als in Buxtehude. Verder moesten ze tankgrachten graven ter verdediging van Hamburg en sneeuw ruimen in de binnenstad.

Einde kampperiode:
Eind maart of begin april 1945 werd het kamp Tiefstack bij een geallieerd bombardement vernietigd.
Hoeveel vrouwen daarbij omkwamen is onbekend. Kort daarna bracht de SS de overlevenden over naar het opvangkamp Bergen-Belsen.

Kampleiding:
SS-Hauptscharführer Friedrich-Wilhelm Kliem. Na de oorlog werd hij door een Brits militair tribunaal veroordeeld tot vijftien jaar gevangenis, waarvan hij er negen uitzat. 

Gedenkplaats: Geen 

Routebeschrijving: Andreas-Meyer-Straße 11, 22113 Hamburg 

Literatuur:

• Ruth Bondy: Mehr Glück als Verstand. Eine Autobiographie, Gerlingen 1999
• Hana Greenfield: Von Kolin nach Jerusalem. Erinnerungen, Hamburg 1999

Hamburg-Veddel (Frauen)

Naam van het buitenkamp: Dessauer Ufer
Periode van bestaan: Midden juli 1944 tot 13 september 1944
Aantal gevangenen: circa 1500 vrouwen
Soort werk: Opruimingswerkzaamheden in het havengebied
Opdrachtgevers: Ebano-Oehler (Esso), J. Schindler, Rhenania Ossag (Shell), Jung-Öl en anderen

In juli 1944 werd het eerste vrouwenbuitenkamp van Neuengamme ingericht in een pakhuis in Veddel aan het Dessauer Ufer in de vrije haven van Hamburg. Eind juni of begin juli selecteerde de SS in Auschwitz-Birkenau ongeveer 1000 Hongaarse en Tsjechische Joodse vrouwen voor dwangarbeid in Hamburg. Zij kwamen vermoedelijk op 16 of 17 juli 1944 aan. Circa een maand later arriveerden nog eens 500 Poolse Joodse vrouwen, afkomstig uit het getto van Łódź, eveneens via Auschwitz. De vrouwen werden ingezet bij opruimingswerk in het kader van het Geilenberg-programma, dat tot doel had de verwoeste olie-industrie te herstellen. Ze werkten bij raffinaderijen als Rhenania Ossag (Shell), Ebano (Esso), Schindler, Jung-Öl en anderen.

Op 13 september 1944 verdeelde de SS de vrouwen over drie nieuwe kampen: Hamburg-Sasel, Wedel en Hamburg-Neugraben.

Kampleiding: Vermoedelijk SS-Hauptscharführer Friedrich-Wilhelm Kliem.

Gedenkplaats

• Het pakhuis werd eind 1998 onder monumentenzorg geplaatst vanwege zijn typerende baksteenarchitectuur buiten de Speicherstadt en vanwege de nog zichtbare inscripties van gevangenen aan de binnenwanden.
• Aan de buitenmuur bevindt zich een bord uit het programma Stätten der Verfolgung und des Widerstandes 1933–1945. Dit is het enige fysieke herinneringspunt ter plaatse.

Kunstproject en herinnering

• In 1995 ontstond het kunstwerk Für die Frauen vom Dessauer Ufer, een muurschildering van Cecilia Herrero en Hildegund Schuster aan het Elbufer in Altona.
  Het initiatief kwam van de werkgroep “Frauen im Museum der Arbeit” en werd gesteund door de Lawaetz-Stiftung.
• Centraal in het kunstwerk staat Lucille Eichengreen, een Joodse vrouw geboren in Hamburg in 1925, gedeporteerd naar Łódź en Auschwitz, en in 1944 als KZ-gevangene teruggekeerd naar haar geboortestad voor dwangarbeid.
  Met 500 anderen ging zij van het Dessauer Ufer naar Sasel en later naar Bergen-Belsen. Na de oorlog emigreerde zij naar de VS; haar familie werd vermoord in Auschwitz en Dachau.
• Het wandbeeld is onderdeel van de Hamburger FrauenFreiluftGalerie, die sinds 1994 vrouwenarbeid en -leven in de stad artistiek belicht.

Routebeschrijving en contact

• Voormalig kamp: Lagerhaus G, Dessauer Ufer, 20457 Hamburg
• Wandbeeld: Neumühlen 16–20, 22763 Hamburg
• Openbaar vervoer:
  • Kamp: S-Bahnstation Veddel
  • Wandbeeld: vanaf S-Bahnstation Altona bus 112 richting Neumühlen, halte “Lawaetzhaus”
• Rondleidingen havenrondvaart:
  • Thema: KZ-buitenkampen, plekken van verzet en vervolging in de haven
  • Info en aanmelding: KZ-Gedenkstätte Neuengamme, Tel.: 040 42896-03
• Contact kunstproject:
  Museum der Arbeit, FrauenFreiluftGalerie
  Adres: Wiesendamm 3, 22305 Hamburg
  Tel.: 040 428133-160

Literatuur

• Rita Bake e.a.: KZ-Arbeiterinnen: Speicher G am Dessauer Ufer, in: Leinen los!, Landeszentrale für politische Bildung Hamburg, 1989, pp. 90–94
• Ruth Bondy: Mehr Glück als Verstand. Eine Autobiographie, Gerlingen 1999
• Lucille Eichengreen: Von Asche zum Leben. Erinnerungen, Bremen 2001 (herziene uitgave)
• Ruth Elias: Die Hoffnung erhielt mich am Leben, München 1988

Hamburg-Wandsbek

Naam van het buitenkamp: Drägerwerk Hamburg
Periode van bestaan: 8 juni 1944 tot 30 april 1945
Aantal gevangenen: circa 550 vrouwen
Soort werk: Productie van gasmaskers in het kader van het Brandt-Geräte-Programma
Opdrachtgever: Drägerwerk AG Lübeck

In juni 1944 kwamen ongeveer 500 vrouwen via een transport vanuit concentratiekamp Ravensbrück naar Hamburg-Wandsbek voor dwangarbeid.Eind september volgde een kleinere groep. Voor hun onderbrenging had de Drägerwerk AG op het bedrijfsterrein aan de Ahrensburger Straße 162 drie barakken gebouwd. De vrouwen werden door de SS aangemerkt als politieke tegenstanders. De meeste waren afkomstig uit Polen en de Sovjetunie, maar ook uit Slovenië, Frankrijk, België, Nederland, Duitsland en Tsjechië. Hun hoofdinzet bestond uit gasmaskenproductie binnen het Brandt-Geräte-Programm van Drägerwerk Hamburg. In de laatste oorlogsweken moesten zij ook opruimingswerk verrichten in het verwoeste stadsgebied van Hamburg.

Experimenten:
In maart 1945 voerde het bedrijf Dräger testen uit om vast te stellen hoe lang mensen in een luchtdichte schuilkelder zonder ventilatie konden overleven. Hiervoor werden gevangenen uit het buitenkamp Wandsbek in schuilbunkers in diverse stadsdelen ondergebracht.

Verdere ontwikkelingen:
In april 1945 kwamen nog vrouwen uit het buitenkamp Helmstedt-Beendorf naar Wandsbek. Een deel van hen werd kort voor het einde van de oorlog naar het buitenkamp Hamburg-Eidelstedt overgebracht, waar ze op 5 mei 1945 door Britse troepen werden bevrijd. Het grootste deel van de vrouwen uit Wandsbek werd op 1 mei 1945 door het Zweedse Rode Kruis per trein via Padborg (Denemarken) naar Zweden geëvacueerd.

Kampleiding:

• SS-Unterscharführer Johannes Heinrich Steenbock
• SS-Untersturmführer Max Kierstein
• later: bewaker Friedrich Wilhelm Hinz

Gedenkplaats

Sinds mei 1988 hangt bij de ingang van het huidige Agfa-Gevaert terrein (toenmalige kampplaats) een gedenkbord uit het programma Stätten der Verfolgung und des Widerstandes 1933–1945. De plaat werd geïnitieerd door studenten van de Universiteit Hamburg en de Antifaschistische Initiative Wandsbek. De tekst op het bord was controversieel: Dräger wilde niet dat vermeld werd dat gevangenen waren mishandeld, noch de aard van het werk en de omstandigheden. Bij latere bebouwing van het terrein werd voorgenomen om in 2005 — met behoud van hekpaaltjes — een bescheiden gedenkplek te realiseren.

Route & bereikbaarheid

• Adres: Ahrensburger Straße 162, 22045 Hamburg
• Openbaar vervoer:
  Vanaf S-Bahnstation Rahlstedt of U-Bahnstation Wandsbek-Markt

Literatuur

• Bernhard Lorentz: Industrieelite und Wirtschaftspolitik 1928–1950. Heinrich Dräger und das Drägerwerk, Paderborn 2001
• Stefan Romey: Ein KZ in Wandsbek. Zwangsarbeit im Hamburger Drägerwerk, Hamburg 1994

Hannover-Langenhagen

Naam van het buitenkamp: Brinker Eisenwerke
Periode van bestaan: 2 oktober 1944 tot 6 januari 1945
Aantal gevangenen: 500 vrouwen
Soort arbeid: Productie en reparatie van vliegtuigonderdelen, productie van munitie
Opdrachtgever: Brinker Eisenwerke

Eind september/begin oktober 1944 transporteerde de SS 500 vrouwelijke gevangenen naar Hannover. De vrouwen werden in twee groepen ingedeeld om te werken bij de Brinker Eisenwerke: in fabriek I produceerden ze munitie, in fabriek II werkten ze aan de productie van vliegtuigonderdelen en de reparatie van vliegtuigen. De vrouwen kwamen grotendeels uit Polen. Ze waren tijdens de Opstand van Warschau gearresteerd en via het doorgangskamp Pruszków en het concentratiekamp Stutthof naar Hannover gedeporteerd.

Het terrein van de Brinker Eisenwerke was in de laatste oorlogsmaanden regelmatig doelwit van geallieerde bombardementen. Begin januari 1945 werd ook het kamp in Langenhagen door zo’n bombardement vernietigd, waarbij minstens twee vrouwen om het leven kwamen. De overlevende gevangenen werden overgebracht naar het al bestaande vrouwenbuitenkamp in Hannover-Limmer. Wie de kampcommandant was van het vrouwenbuitenkamp Hannover-Langenhagen is niet bekend.

Op 8 mei 2003 werd op initiatief van IG Metall Hannover een herdenkingsmonument onthuld op het terrein van het voormalige vrouwenbuitenkamp Hannover-Langenhagen.

Routebeschrijving:
Hannover-Langenhagen, Am Brinker Hafen (bereikbaar via de Vahrenwalder Straße en de Wohlenbergstraße), 30179 Hannover.
Contact:
IG Metall Hannover, plaatselijk bestuur, Reinhard Schwitzer,
Hildesheimer Straße 25, 30169 Hannover,
Tel.: 0511 12402-21 of 0511 12402-23,
Fax: 0511 12402-41,
E-mail: hannover@igmetall.de

Literatuur:
Janet Anschütz/Irmtraud Heike: „Men hield op een mens te zijn“. Overlevenden uit de vrouwenconcentratiekampen in Langenhagen en Limmer vertellen, Hamburg 2003.
Janet Anschütz/Irmtraud Heike: „Niemand wordt hier voor niets gevoed!“ Arbeids- en leefomstandigheden van Poolse vrouwelijke gevangenen in de buitenkampen van Langenhagen en Limmer, in: Dwangarbeid (Bijdragen aan de geschiedenis van de nationaalsocialistische vervolging in Noord-Duitsland, uitgegeven door de KZ-gedenkstätte Neuengamme, Nummer 8), Bremen 2004, p. 46–59.

Helmstedt-Beendorf (Frauen)

Naam van het buitenkamp: A III Helmstedt

Periode van bestaan: Augustus 1944 tot 10 april 1945

Aantal gevangenen: 2500 vrouwen

Soort werk: Werk in de wapenindustrie (in het kader van de Jägerstab)

Opdrachtgevers: SS-leiding AIII, Askania-Werke AG

Sinds februari 1944 werden mannelijke gevangenen uit concentratiekamp Neuengamme ingezet om ondergrondse productiehallen uit te breiden in twee nabijgelegen zoutmijnen. Vanaf augustus 1944 moesten daar tot 2500 vrouwelijke gevangenen werken, voornamelijk Duitse, Sovjet-Russische, Poolse en Franse vrouwen die in meerdere transporten uit concentratiekamp Ravensbrück waren aangekomen.

De Jägerstab werd in maart 1944 opgericht onder leiding van SS-Obergruppenführer Hans, bij het Rijksministerie voor Bewapening en Oorlogsproductie, met als doel de gecoördineerde verplaatsing van oorlogsproductie ter bescherming tegen bombardementen.

De vrouwen werkten niet alleen in de munitieproductie voor de Luftwaffe, maar ook aan onderdelen zoals autopiloten, besturingen en roerinstallaties voor het vliegtuig Me262 en de raketten V1 en V2. Ze werkten dagelijks twaalf uur aan machines die zich tussen 425 en 465 meter onder de grond bevonden. Met kleine liften werden ze in de schacht vervoerd.

De verplaatsing van de Berlijnse Askania-Werke en het Luftfahrtgerätewerk Hakenfelde GmbH naar de schachten “Marie” (Beendorf) en “Bartensleben” (Morsleben) kreeg de codenamen “Bulldogge” en “Iltis”.

Kampleider van zowel het mannen- als het vrouwenkamp was SS-Obersturmführer Gerhard Poppenhagen.

Op 10 april 1945 werden beide kampen ontruimd. Vrouwen en mannen werden in goederenwagons geladen en via Magdeburg, Stendal en Wittenberge naar het opvangkamp Wöbbelin gebracht, waar ze op 16 april aankwamen. De mannen bleven daar, maar de vrouwen werden verder vervoerd.

Op het station van Sülstorf in Mecklenburg stond de trein drie dagen stil. Door honger en dorst stierven vele vrouwen, die door dorpsbewoners haastig werden begraven. Op 20 of 21 april bereikte de trein Hamburg. De gevangenen werden verdeeld over de grotendeels ontruimde buitenkampen van Hamburg: Eidelstedt, Langenhorn, Sasel en Wandsbek. Op 1 mei konden de meesten Hamburg verlaten met een trein van het Zweedse Rode Kruis. Via Denemarken werden ze naar Zweden gebracht.

Gedenkplaatsen

Op de begraafplaats van Beendorf bevindt zich een massagraf met ongeveer 100 KZ-gevangenen. Naast een oudere gedenksteen met het opschrift “FIR” (Fédération Internationale de Résistants) werd daar in 1995 een gedenksteen met een toelichtende inscriptie geplaatst. In het dorpscentrum werd in de jaren 1960 een monument voor de slachtoffers van het buitenkamp Helmstedt-Beendorf ingewijd. Omdat Beendorf in het grensspergebied van de DDR lag, was de locatie van het voormalige kampterrein tot 1989 niet toegankelijk. Op initiatief van de schooldirecteur van Beendorf werd in 1971 in de school een tentoonstellingsruimte ingericht. Sinds 1996 bestaat daar een KZ-gedenkplaats met een voorlopige tentoonstelling over de geschiedenis van het buitenkamp. De gemeente Beendorf is de drager van deze gedenkplaats. In Sülstorf, waar de trein bij de ontruiming van het kamp drie dagen halt hield, werd in 1947 een massagraf ontdekt met de lichamen van 53 Joodse vrouwen. In 1951 richtte de Joodse Landesgemeinde Mecklenburg daar een gedenkplaats op, waarvan het toegangshek is voorzien van een grote davidster. Dit is een van de weinige voorbeelden van publiek zichtbaar Joods herdenken in de DDR.

Routebeschrijving en contact

Locatie: KZ-Gedenkstätte Beendorf (in de kelder van de Bernhard-Becker-Grundschule), Rundahlsweg 7, 39343 Beendorf
Openingstijden: Op afspraak
Contact:

• Grundschule Beendorf, secretariaat, Rundahlsweg 7, 39343 Beendorf, Tel.: 0390502239
• Gemeinde Beendorf, Schulplatz 5, 39343 Beendorf, Tel.: 0390502235

Literatuur

• “Jeden Tag dachten wir, dass wir unten bleiben.” Bezoekreis van voormalige gevangenen van het KZ-buitenkamp Helmstedt-Beendorf naar Beendorf, 14–18 september 1994, uitgegeven door Freundeskreis KZ-Gedenkstätte Neuengamme e. V., redactie: Karin Heddinga/Katharina Hertz-Eichenrode, Hamburg 1995 (drietalige uitgave)
• Björn Kooger, “Das KZ-Außenlager Helmstedt-Beendorf (SS-Führungsstab A 3)”, in: Kriegsende und Befreiung (Bijdragen tot de geschiedenis van de nationaalsocialistische vervolging in Noord-Duitsland, uitgegeven door de KZ-Gedenkstätte Neuengamme, Heft 2), Bremen 1995, p. 76–83
• Björn Kooger: Rüstung unter Tage. Die Untertageverlagerung von Rüstungsbetrieben und der Einsatz von KZ-Häftlingen in Beendorf und Morsleben, Berlijn 2004

Lübberstedt-Bilohe

Naam van het buitenkamp: Lübberstedt, Lufthauptmunitionsanstalt

Periode van bestaan: Augustus 1944 tot 29 april 1945

Aantal gevangenen: 500 vrouwen

Soort werk: Productie van munitie en parachutes

Opdrachtgever: Wehrmacht, Lufthauptmunitionsanstalt

Langs de spoorlijn Bremen–Bremerhaven lag ter hoogte van station Lübberstedt, in een bosgebied van 1200 hectare, een Lufthauptmunitionsanstalt (luchtmunitiehoofddepot), dat onder de dekmantel “Lw. 2/XI” werd geëxploiteerd. Sinds augustus 1944 bevond zich in Lübberstedt-Bilohe een vrouwenbuitenkamp van concentratiekamp Neuengamme. 500 vrouwen, voornamelijk Hongaarse Joodse vrouwen die eerder in Auschwitz-Birkenau waren geselecteerd, moesten daar dwangarbeid verrichten voor het munitiedepot.

Zij werkten aan de productie van zeemijnen, vliegtuigbommen en luchtafweergranaten, die aan een lopende band werden geassembleerd, gevuld en vervolgens op wagons geladen. Sommige vrouwen moesten ook parachutes naaien.

Volgens overlevenden waren er drie verschillende kampcommandanten in Lübberstedt. De eerste zou Müller hebben geheten, de derde Buchwald. Verdere details zijn tot op heden niet bekend.

Toen het front naderde, werd het kamp Lübberstedt-Bilohe ontruimd. Zieke vrouwen waren al eind maart 1945 naar Bergen-Belsen overgebracht. De overige vrouwen verlieten het kamp in twee treintransporten. De eerste groep van ongeveer 150 vrouwen vertrok op 20 april 1945. De resterende circa 300 vrouwen volgden op 29 april 1945. Via Bremen, Buchholz, Bad Oldesloe en Lübeck bereikte deze groep op 2 mei Eutin, waar zij de vrouwen ontmoetten die al op 20 april waren vertrokken. In Eutin werd de trein getroffen door een geallieerd bombardement. Tijdens de verdere rit naar Plön werd de trein opnieuw geraakt. In totaal kwamen ongeveer 100 vrouwen om het leven. De overlevenden werden op 3 mei 1945 in Plön bevrijd door Britse troepen.

Gedenkplaats

Het westelijke deel van het voormalige terrein van de munitiefabriek wordt tegenwoordig gebruikt als depot van de Bundeswehr.

Op de begraafplaats van Lübberstedt werden in 1989 twaalf naamloze grafheuvels geëgaliseerd en omgevormd tot een gezamenlijke gedenkplaats. De inscriptie op de gedenksteen – “Gedenk! Hier liggen dwangarbeiders, mannen, vrouwen, kinderen” – geeft geen specifieke informatie over de historische gebeurtenissen.

De in 1991 opgerichte werkgroep “MUNA-Lübberstedt”, die de geschiedenis van het buitenkamp onderzoekt en in 1996 een documentatie over de Lufthauptmunitionsanstalt publiceerde, zette zich in voor een herinrichting. Op 21 november 1998 werd de vernieuwde gedenkplaats ingewijd. Twee extra stenen vermelden de namen van de slachtoffers, waaronder vier gevangenen uit het buitenkamp Lübberstedt-Bilohe.

Routebeschrijving en contact

Route: Begraafplaats (bewegwijzerd in het dorp), 27729 Lübberstedt

Contact:
Werkgroep “MUNA-Lübberstedt”
Helmut Lubitz
Mühlenstraße 26, 27616 Kirchwistedt
Tel.: 04747 7410
Fax: 04747 931129
E-mail: helmut-lubitz@web.de

Literatuur

• Barbara Hillmann / Volrad Kluge / Erdwig Kramer: Lw. 2/XI – Muna Lübberstedt. Dwangarbeid voor de oorlog, Bremen 1996
• Rüdiger Kahrs: De evacuatie van het KZ-buitenkamp Lübberstedt bij Bremen naar Oost-Holstein in 1945. Een schets van de gebeurtenissen, in: Informatie over de hedendaagse geschiedenis van Sleeswijk-Holstein (uitg. door de Werkgroep voor Onderzoek naar het Nationaalsocialisme in Sleeswijk-Holstein e.V. – AKENS), 1999, nr. 36, p. 93–96

Salzgitter Bad

Naam van het buitenkamp: Salzgitter

Periode van bestaan: September 1944 tot 7 april 1945

Aantal gevangenen: 500 vrouwen

Soort werk: Productie van granaten

Opdrachtgever: AG für Bergbau- und Hüttenbedarf van de Reichswerke „Hermann Göring“

In september 1944 richtten de SS en de Reichswerke „Hermann Göring“ in Salzgitter-Bad een buitenkamp van concentratiekamp Neuengamme op. In de “AG für Bergbau- und Hüttenbedarf”, een dochteronderneming van de Reichswerke „Hermann Göring“, en in de toeleveringsfabriek “Kleineisenwerk Salzgitter” werden vrouwelijke KZ-gevangenen ingezet in de oorlogsindustrie.

In het voormalige “Zivilarbeiterlager nr. 43” van de AG für Bergbau- und Hüttenbedarf, gelegen aan de zuidelijke rand van de stad, werden ongeveer 500 vrouwen ondergebracht in vier barakken. Zij waren overgebracht uit KZ Ravensbrück en KZ Bergen-Belsen. Onder hen bevonden zich veel Poolse vrouwen die tijdens de Opstand van Warschau waren gearresteerd.

Voor hun werk moesten de vrouwen onder bewaking van vrouwelijke opzichters en SS-bewakers ongeveer drie kilometer te voet door de stad naar de AG für Bergbau und Hüttenbedarf lopen. De vrouwen die in het Kleineisenwerk werkten, werden per vrachtwagen vervoerd. In een drieploegendienst produceerden zij granaathulzen en onderdelen voor militaire uitrusting.

Hoewel de leefomstandigheden in het buitenkamp Salzgitter-Bad bijzonder slecht waren, zijn er slechts vier doden geregistreerd in de begraafplaatsadministratie. Zij zijn begraven op de begraafplaats Jammertal in Salzgitter. Vrouwen die als “arbeidsongeschikt” werden beschouwd, werden teruggebracht naar KZ Ravensbrück of overgeplaatst naar andere buitenkampen.

Op 7 april 1945 liet de SS het kamp ontruimen. De vrouwen werden eerst naar het buitenkamp Drütte gebracht en van daaruit – samen met de mannelijke gevangenen van Drütte – per trein naar Celle vervoerd. Op het station van Celle werd de trein met bijna 4000 gevangenen op de avond van 8 april 1945 getroffen door een Amerikaans bombardement. De gevangenen mochten de wagons niet verlaten om bescherming te zoeken. Meer dan 1000 gevangenen kwamen om het leven.

Degenen die toch probeerden zich in veiligheid te brengen, werden opgejaagd door de SS en de politie, leden van de Wehrmacht, de Volkssturm, de plaatselijke Hitlerjugend en deels ook door burgers uit Celle. Daarbij werden 200 tot 300 gevangenen doodgeschoten of doodgeslagen, ongeveer 1100 opnieuw gevangengenomen. Meer dan 500 overlevenden moesten naar Bergen-Belsen marcheren, waar zij op 10 april aankwamen. Ongeveer 600 gevangenen die niet in staat waren te marcheren – van wie velen gewond waren geraakt bij het bombardement – werden ondergebracht in barakken van de Heidekazerne in Celle, waar zij op 12 april 1945 door Britse troepen werden bevrijd.

Hoeveel van de vrouwen uit Salzgitter-Bad het einde van de oorlog hebben overleefd, is niet bekend.

Kampleider was eind 1944 SS-Untersturmführer Longin Bladowski.

Gedenkplaats

Op 10 april 1995 werd op initiatief van de “Arbeitskreis Stadtgeschichte” een gedenksteen onthuld die herinnert aan het buitenkamp. De steen werd gefinancierd door particuliere donaties en met steun van de stad geplaatst. Hij bevindt zich aan de bosrand op een parkeerplaats op het voormalige kampterrein.

Routebeschrijving en contact

Locatie: Salzgitter-Bad, Friedrich-Ebert-Straße, 38259 Salzgitter
Openbaar vervoer: Vanaf station Salzgitter-Bad met bus 612 tot eindhalte “Kolpingstraße”
Contact:
Arbeitskreis Stadtgeschichte e. V.,
t.a.v. Elke Zacharias, Wehrstraße 27, 38226 Salzgitter
Tel.: 05341 44581
E-mail: info@gedenkstaette-salzgitter.de
Website: www.gedenkstaette-salzgitter.de

Literatuur

• Gudrun Pischke: „Europa werkt bij de Reichswerke“. Het nationaalsocialistische kampensysteem in Salzgitter, Salzgitter 1995
• Gerd Wysocki: Arbeit für den Krieg. Herrschaftsmechanismen in der Rüstungsindustrie des „Dritten Reiches“. Arbeidsinzet, sociaal beleid en repressie door de staatspolitie bij de Reichswerke „Hermann Göring“ in de regio Salzgitter 1937/38 tot 1945, Braunschweig

Salzgitter-Watenstedt/Leinde (Frauen)

Naam van het buitenkamp: Stahlwerke Braunschweig (Watenstedt/Leinde)

Periode van bestaan: Juli 1944 tot 7 april 1945

Aantal gevangenen: 800 vrouwen

Soort werk: Productie van granaten

Opdrachtgever: Stahlwerke Braunschweig

In het buitenkamp Watenstedt/Leinde, dat in mei 1944 werd opgericht voor de inzet van KZ-gevangenen in de staalfabrieken van Braunschweig, werd in een apart kampdeel ook vrouwelijke gevangenen ondergebracht. Ongeveer 800 vrouwen in dit kamp waren voornamelijk werkzaam in de productie van granaten. Zij kwamen in verschillende transporten naar het kamp: in juli en oktober 1944 werden twee groepen gevangenen overgebracht vanuit concentratiekamp Ravensbrück. In februari 1945 volgden enkele honderden zieke Joodse vrouwen uit het buitenkamp Braunschweig (SS-Rijschool) van concentratiekamp Neuengamme.

Op 7 april liet de SS het kamp ontruimen. De vrouwen werden samen met de mannelijke gevangenen van het buitenkamp Watenstedt/Leinde in goederenwagons geladen en in twee of drie treinen afgevoerd. De overvolle, deels open wagons maakten dagenlange omzwervingen door Noordoost-Duitsland, voordat ze op 14 april aankwamen in concentratiekamp Ravensbrück. Veel gevangenen overleefden het transport niet; de anderen kwamen volledig uitgeput aan. Toch werden de „marsvaardigen“ enkele dagen later te voet verder gedreven richting het westen. Hoeveel vrouwen daarbij omkwamen is niet bekend. Enkele bereikten het opvangkamp Wöbbelin, waar zij op 2 mei door Amerikaanse troepen werden bevrijd.

Wie de SS-kampleider van het vrouwenbuitenkamp was, is niet bekend.

Gedenkplaats

Langs de Bundesstraße 248 staat een gedenkstele met inscriptie, die in 1991 op initiatief van de Franse Amicale de Neuengamme door de stad Salzgitter werd opgericht. Op een naastgelegen muur wijzen informatiepanelen in meerdere talen op het buitenkamp Watenstedt/Leinde.

Routebeschrijving en contact

• Locatie: Langs de Bundesstraße 248 van Braunschweig richting Salzgitter-Bad, tussen de plaatsen Immendorf en Leinde, ter hoogte van firma Friedrich, 38239 Salzgitter.
• Openbaar vervoer: Vanaf station Salzgitter-Lebenstedt met bus 630 richting Wolfenbüttel tot halte „Abzweigung Leinde/B 248“.
• Contact: Arbeitskreis Stadtgeschichte e. V., Elke Zacharias

• Adres: Wehrstraße 27, 38226 Salzgitter
• Tel.: 05341-44581
• E-mail: info@gedenkstaette-salzgitter.de
• Website: www.gedenkstaette-salzgitter.de

Literatuur

• Gudrun Pischke: „Europa werkt bij de Reichswerke“ – Het nationaalsocialistische kampensysteem in Salzgitter, Salzgitter 1995
• Elke Zacharias: De ontruiming van de buitenkampen van KZ Neuengamme in de regio Salzgitter/Braunschweig, in: Detlef Garbe/Carmen Lange (red.): Gevangenen tussen vernietiging en bevrijding – De ontbinding van KZ Neuengamme en zijn buitenkampen door de SS in het voorjaar van 1945, Bremen 2005

Salzwedel

Naam van het buitenkamp: Salzwedel

Periode van bestaan: Eind juli/begin augustus 1944 tot 14 april 1945

Aantal gevangenen: 1520 vrouwen

Soort werk: Productie van infanteriemunitie

Opdrachtgever: Draht- und Metallwarenfabrik Salzwedel GmbH

Eind juli of begin augustus 1944 werd in Salzwedel een vrouwenbuitenkamp van concentratiekamp Neuengamme ingericht. De Polte-Werke Magdeburg hadden hier een nevenvestiging, die al vóór de Tweede Wereldoorlog bestond onder de naam „Draht- und Metallfabrik Salzwedel“. Sinds het begin van de oorlog produceerde deze fabriek infanterie- en luchtafweermunitie. In totaal vroegen de Polte-Werke 5600 gevangenen aan voor arbeidsinzet. De meeste van de 1520 Joodse vrouwen in het buitenkamp Salzwedel kwamen uit Hongarije, de anderen uit Polen en Griekenland. De vrouwen werden in drie transporten vanuit Auschwitz-Birkenau en Bergen-Belsen naar Salzwedel gebracht: eind juli/begin augustus, in oktober en in december 1944. Zij moesten in twee ploegen van 12 uur werken en waren ondergebracht in een barakkenkamp op het terrein van een kunstmestfabriek aan de Gardelegener Straße.

In april kwamen er vrouwen uit de ontruimde buitenkampen Porta Westfalica-Hausberge en Fallersleben naar Salzwedel, waardoor het aantal gevangenen opliep tot ongeveer 3000. Salzwedel was het enige buitenkamp van KZ Neuengamme dat niet werd ontruimd. Op 14 april werden de gevangenen bevrijd door leden van het 9e Amerikaanse leger.

Wie de kampleider van het vrouwenbuitenkamp Salzwedel was, is niet bekend.

Gedenkplaats

Op het voormalige terrein van het buitenkamp, aan de rand van een huidig bedrijventerrein, staat een zwerfsteen met een gedenkplaat. In 1996 werd tijdens een bezoekreis op uitnodiging van de stad Salzwedel en de Vriendenkring KZ-Gedenkstätte Neuengamme door overlevenden een extra gedenkplaat aangebracht. In het kader van het landelijke netwerk „Frauenorte“ ter aanduiding van belangrijke plekken uit de vrouwengeschiedenis in Saksen-Anhalt werd in oktober 2002 een aanvullende informatieplaat geplaatst.

In het Jenny-Marx-Haus, een tentoonstellingsgebouw van de Salzwedeler Musea, werd van eind 1998 tot eind 2001 gedurende drie jaar in een tentoonstelling over de geschiedenis van Salzwedel tijdens het nationaalsocialisme uitgebreid informatie gegeven over het vrouwenbuitenkamp en het lot van de Joodse gevangenen. Delen van deze documentatie zijn opgenomen in de permanente tentoonstelling van de Salzwedeler Musea.

Routebeschrijving en contact

• Gedenkplaat: Gardelegener Straße, 29410 Salzwedel
• Tentoonstelling: Jenny-Marx-Haus, Jenny-Marx-Straße 20, 29410 Salzwedel
• Openingstijden:
  • Dinsdag t/m vrijdag: 13.00–16.30 uur
  • Zaterdag en zondag: 13.00–17.00 uur
• Contact:

• Salzwedeler Museen, Ulrich Kalmbach, An der Marienkirche 3, 29410 Salzwedel, Tel.: 03901 423380
• Dietrich Banse, Robert-Koch-Straße 5, 29525 Uelzen, Tel.: 0581 73692

Literatuur

• Dietrich Banse: Das Außenlager Salzwedel – KZ Neuengamme, in: Fremde – Flüchtlinge im Landkreis Lüchow-Dannenberg, Wustrow 1991
• Dietrich Banse: 14. April 1945: Der Tag der Befreiung des Außenlagers Salzwedel aus der Sicht der Befreiten, der Befreier und der Bevölkerung von Salzwedel, in: Detlef Garbe/Carmen Lange (red.): Häftlinge zwischen Vernichtung und Befreiung, Bremen 2005
• Ulrich Kalmbach/Jürgen M. Pietsch: Zwischen Vergessen und Erinnerung. Stätten des Gedenkens im Altmarkkreis Salzwedel, uitgegeven door de Musea van de Altmarkkreis Salzwedel, Spröda 2001 (Schriften zur Regionalgeschichte 3)
• Konzentrationslager Salzwedel, Außenstelle des KZ Neuengamme, uitgegeven door de Salzwedeler Musea, Salzwedel 1995
• Laßt es ruhn!? Salzwedel im Nationalsozialismus, tentoonstelling over de geschiedenis van Salzwedel in de tijd van het nationaalsocialisme 1933–1945, uitgegeven door de Musea van de Altmarkkreis Salzwedel, Spröda 1999 (Schriften zur Regionalgeschichte 2)
• Karla Raveh/Helene Rosenberg: Überleben. Der Leidensweg der jüdischen Familie Frenkel aus Lemgo, 4e druk