De buitenkampen voor mannen

Alderney (I. SS-Baubrigade)

Naam van het buitenkamp:
I. SS-Bouwbrigade (Alderney)

Periode van bestaan:
5 maart 1943 tot 24 juni 1944 (evacuatie van Alderney)
of tot 22 september 1944 (overplaatsing naar concentratiekamp Buchenwald)

Aantal gevangenen:
1000 mannen

Soort arbeid:
Aanleg van verdedigingswerken

Opdrachtgever:
Opperbevel van de Wehrmacht, Organisatie Todt

Op 22 februari 1943 werd de I. SS-Bouwbrigade, die uit 1000 mannen bestond en in Düsseldorf en Duisburg gestationeerd was, teruggetrokken en overgebracht naar het door de Duitse Wehrmacht bezette Britse Kanaaleiland Alderney, waar zij op 5 maart aankwam.

Sinds het najaar van 1942 werden, na de geallieerde bombardementen op steden in West- en Noordwest-Duitsland, concentratiekampgevangenen ingezet in SS-bouwbrigades voor opruimingswerkzaamheden, het bergen van lichamen en het ruimen van bommen. Afhankelijk van hun inzetlocatie vielen deze brigades meestal onder het dichtstbijzijnde concentratiekamp.

De I. SS-Bouwbrigade op Alderney viel onder het beheer van concentratiekamp Neuengamme. De gevangenen, die een doorlopend gevangenennummer van Neuengamme tussen de 16000 en 17000 kregen, moesten op het eiland verdedigingswerken aanleggen uit vrees voor een geallieerde invasie.

Op 24 juni 1944 werd het commando "geëvacueerd". Op dat moment bevonden zich nog slechts 636 van de oorspronkelijke 1000 gevangenen in het kamp. Honderd gevangenen waren op het eiland gestorven; de overige waren grotendeels als “arbeidsongeschikt” teruggebracht naar het hoofdkamp Neuengamme.

Tijdens de evacuatie begon een zwerftocht door Frankrijk. Uiteindelijk werd de bouwbrigade in het Frans-Belgische grensgebied ingezet voor de aanleg van lanceerinstallaties voor raketten. Na korte tijd werden de gevangenen overgebracht naar het buitenkamp Sollstedt van concentratiekamp Buchenwald, waar zij op 22 september 1944 officieel onder Buchenwald vielen.

De leiding van het buitenkamp was aanvankelijk in handen van SS-Hauptsturmführer Maximilian List, die in maart 1944 werd opgevolgd door SS-Obersturmführer Georg Braun. De plaatsvervanger van de kampcommandant, Kurt Klebeck, was verantwoordelijk voor de bevoorrading van de gevangenen.

Gedenkplaats
Het "Hammond Memorial", dat op 18 september 1966 werd ingewijd, is een uitbreiding op particulier initiatief van de familie Hammond van een gedenkteken dat in 1950/51 werd opgericht door de overheid van Alderney (States of Alderney). De familie Hammond financierde de uitbreiding en onderhoudt deze herdenkingsplaats tot op de dag van vandaag. De plek is gewijd aan de gevangenen van concentratiekamp Neuengamme en andere slachtoffers van het nationaalsocialisme die op Alderney om het leven kwamen.

Routebeschrijving en contactgegevens
Routebeschrijving: Bij de splitsing van de weg richting Saye Bay, tussen Whitegates en Saye Farm.
Reisinformatie: Op te vragen bij het Alderney Tourist Office, Victoria Street, St. Anne, Alderney, Kanaaleilanden.
Telefoon: 0044 1481 823737
Fax: 0044 1481 822436

Contact:
States of Alderney, States Office,
Postbus 1, Alderney, GY9 3AA, Britse Kanaaleilanden
Telefoon: 0044 1481 822811
Fax: 0044 1481 822436

Literatuur:

• Madeleine Bunting: The Model Occupation. The Channel Islands under German Rule 1940–1945, Londen 1995

• Karola Frings: Kommunen, Krieg und Konzentrationslager. Himmlers SS-Baubrigaden (verschijnt in 2005)

• Willy Kreuzberg: Schutzhäftlinge erleben die Invasion. Ein Tatsachenbericht, Weimar 1946

• T. X. H. Pantcheff: Alderney. Fortress Island. The Germans in Alderney, 1940–1945, Chichester 1981

• Solomon H. Steckoll: The Alderney Death Camp, Londen 1982

Bad Sassendorf (11. SS-Eisenbahnbaubrigade)

Naam van het buitenkamp:
11e SS-Bouwbrigade (Soest-Bad Sassendorf)

Periode van bestaan:
8 februari 1945 tot 4/5 april 1945

Aantal gevangenen:
504 mannen

Soort arbeid:
Spoorwegarbeid (aanleg of herstel van spoorlijnen)

Opdrachtgever:
Reichsbahn (Duitse Rijksbaan / Duitse Spoorwegen)

In de herfst van 1944 richtte Afdeling C van het SS-Wirtschaftsverwaltungshauptamt, naast de bestaande SS-bouwbrigades, speciale SS-spoorwegbouwbrigades op. Deze brigades hadden als taak het herstel van verwoeste spoorlijnen en stations. Meestal bestonden deze brigades uit zo’n 500 gevangenen, die in goederenwagons moesten leven en per trein naar hun werkplekken werden vervoerd. Kampen op rails, zoals men ze noemde.

Op 8 februari 1945 werd de 11e SS-spoorwegbouwbrigade samengesteld uit 504 mannelijke gevangenen van concentratiekamp Neuengamme. Op 13 februari vertrok de groep per goederentrein en arriveerde op 15 februari in Soest. Hier werden ze ingezet voor herstelwerk aan het spoor bij het in 1944 verwoeste station van Soest. De gevangenen sliepen in wagons die waren opgesteld tussen Soest en Bad Sassendorf.

Eind februari trof een geallieerde luchtaanval deze wagons. Hierbij kwamen minstens 33 gevangenen om het leven. De overleden gevangenen werden vervangen door anderen uit het hoofdkamp Neuengamme. Na deze aanval werden de overlevenden ondergebracht op een nabijgelegen boerderij.

Op 4 of 5 april 1945 begon de evacuatie van het buitenkamp Soest–Bad Sassendorf. Een kleine groep zieke gevangenen bleef achter, terwijl de rest te voet naar Höxter werd gedreven en daar op een trein werd gezet. Deze gevangenen werden verdeeld over verschillende bestemmingen: een groep belandde in concentratiekamp Sachsenhausen, een andere in Dachau, en een derde groep van 206 gevangenen bereikte op 4 mei 1945 het buitenkamp Ebensee van concentratiekamp Mauthausen in Oostenrijk.

Wie tijdens deze periode de SS-kampleider in Bad Sassendorf was, is onbekend.

Gedenkplaats
Op de begraafplaats in Bad Sassendorf bevindt zich een gedenksteen op het gravenveld van de slachtoffers van de SS-Bouwbrigade. De inscriptie op de steen geeft echter geen informatie over de historische gebeurtenissen. Op initiatief van de stadsarchivaris van Soest heeft de gemeente Bad Sassendorf op 7 mei 1995 een nieuwe gedenkplaat geplaatst, die recht doet aan de geschiedenis en de slachtoffers.

Wegbeschrijving en contactinformatie
Adres: Begraafplaats, Friedhofstraße 2, 59505 Bad Sassendorf
Contact: Stadsarchief Soest
Adres: Jakobistraße 13, 59494 Soest
Telefoon: 02921 103-1200
Fax: 02921 103-1200
Openingstijden: Ma–Vr: 8.00–12.00 uur | Do: 14.00–17.00 uur
Website: www.archive.nrw.de/home.asp?stadta-soest

Literatuur

• Karola Frings: Gemeenten, Oorlog en Concentratiekampen. Himmlers SS-Bouwbrigades (verschijnt in 2005)
• Gerhard Köhn: Het buitenkamp van concentratiekamp Neuengamme bij Hamburg in Soest en Bad Sassendorf (11e SS-Bouwbrigade) 1945, in: Soester Zeitschrift, tijdschrift van de Vereniging voor Geschiedenis en Erfgoed Soest, 1986, uitgave 98, blz. 101–124

Braunschweig (Truppenwirtschaftslager)

Naam van het buitenkamp: Truppenwirtschaftslager
Periode van bestaan: 25 maart 1944 tot 5 juni 1944
Aantal gevangenen: 8–10 mannen
Soort arbeid: Bouw van een kantoorbarak voor de SS
Opdrachtgever: SS-Ergänzungsstelle Mitte

Tussen 25 maart en 5 juni 1944 bestond in de stad Braunschweig nog een ander, zeer klein buitenkamp van concentratiekamp Neuengamme. Voor de bouw van een kantoorbarak in het Truppenwirtschaftslager van de SS werden in opdracht van de SS-Ergänzungsstelle in het SS-Oberabschnitt Mitte (vestiging: Braunschweig) 8 - 10 mannen ingezet. Verdere informatie over dit kamp is niet bekend. Kampcommandant was SS-Hauptsturmführer Schöckel. Begin juni 1944 werden de gevangenen overgebracht naar het buitenkamp Warberg.

Gedenkplaats
Geen

Routebeschrijving en contactgegevens
Contact: Gedenkstätte KZ-Außenlager Braunschweig Schillstraße, Frank Ehrhardt, Schillstraße 25, 38102 Braunschweig, tel.: 0531 270-2565, fax: 0531 270-2564, e-mail: gedenkstaette@schillstrasse.de.

Breitenfelde bei Mölln

Naam van het buitenkamp: Breitenfelde
Periode van bestaan: 10 november 1944 tot 30 april 1945
Aantal gevangenen: 20 mannen
Soort arbeid: Werk in de zagerij Gülzow
Opdrachtgever: SS-Bauleitung Mölln

Vlak bij de stad Mölln bestond in de plaats Breitenfelde van 10 november 1944 tot 30 april 1945 een buitenkamp van concentratiekamp Neuengamme. Tot 20 mannen moesten voor de SS-Bauleitung Mölln in een zagerij werken. De zagerij van het bedrijf Karl Gülzow werd door de SS voor dit doel “in gebruik genomen” tegen een vooraf overeengekomen vergoeding. Enkele gevangenen zouden ook in de munitiefabrieken in Mölln zijn ingezet. Eind april 1945 liet de SS het buitenkamp ontruimen en bracht de gevangenen met het schip “Westpreußen” de Oostzee op. Over het verdere lot van de KZ-gevangenen is niets bekend.

Gedenkplaats
Geen

Routebeschrijving en contactgegevens
Routebeschrijving: 23881 Breitenfelde, aan de Bundesstraße 207

Bremen-Farge

Naam van het buitenkamp: Farge (“Valentin”)
Periode van bestaan: oktober 1943 tot 10 april 1945
Aantal gevangenen: 3000 mannen
Soort arbeid: Bouw van de onderzeeërbunker “Valentin”
Opdrachtgever: Marineoberbauleitung

Sinds 1943 werden gevangenen uit verschillende soorten kampen ingezet in Bremen-Farge voor de bouw van een onderzeeërbunker. In overeenstemming met de oorlogssituatie richtte de Duitse leiding haar aandacht op de verhoogde productie van onderzeeërs. De in Farge gebouwde bunker met de codenaam “Valentin” had directe toegang tot de Weser en moest dienst doen als werf en onderzeeërbasis. Het enorme bouwwerk van 426 meter lengte en tot 97 meter breedte was een van de belangrijkste nieuwbouwprojecten van de Duitse marine. In totaal waren tot 10.000 buitenlandse dwangarbeiders, KZ-gevangenen, krijgsgevangenen en gevangenen van een opvoedingskamp bij de bouw betrokken.

In oktober 1943 richtte de SS in Farge een buitenkamp van concentratiekamp Neuengamme op. Ongeveer 3000 mannen werden in meerdere transporten naar Bremen-Farge gebracht. Daarmee behoorde Farge tot de grootste buitenkampen van het KZ Neuengamme. De meeste gevangenen kwamen uit Frankrijk, Polen en de Sovjetunie.

De gevangenen werkten vooral voor bedrijven die bij de bunkerbouw betrokken waren, veelal ook vandaag de dag nog bekende bouwondernemingen. Daarnaast hadden Siemens en Krupp bijvoorbeeld ook kantoren op het bouwterrein.

De gevangenen waren op ongeveer vier kilometer afstand van hun werkplek ondergebracht in een ondergrondse brandstofbunker, die een dak kreeg dat door een zandbedekking werd gecamoufleerd. Daarbovenop werden de bovengrondse barakken van het kamp gebouwd. De leefomstandigheden in deze ronde bunker en de werkomstandigheden waren buitengewoon slecht. Veel gevangenen stierven door honger, ziektes en uitputting. De namen van 553 slachtoffers zijn tot nu toe bekend; het werkelijke aantal slachtoffers ligt zeker hoger.

Na zware schade aan de onderzeeërbunker door bombardementen van de geallieerden eind maart 1945 werd het werk stopgezet. Vanaf 7 april werd het buitenkamp Bremen-Farge een belangrijk doorgangsstation bij de evacuatie van de buitenkampen van KZ Neuengamme in de regio Bremen. De gevangenen uit de kampen Schützenhof, Blumenthal en Riespott werden eerst naar Farge overgebracht, zodat zich daar meer dan 4000, vermoedelijk zelfs bijna 5000 gevangenen bevonden. Op 10 april werd Farge ontruimd. Een eerste groep gevangenen moest direct naar het opvangkamp Sandbostel marcheren. De zieke gevangenen werden in een trein geladen, waarvan de bestemming vermoedelijk Bergen-Belsen was. Deze bereikte het kamp echter niet en eindigde na een week reizen in het gebied tussen Bremen en Hamburg in Bremervörde. Van daaruit werden de gevangenen die de reis hadden overleefd naar Sandbostel gebracht. Een groot deel van de gevangenen vertrok te voet vanuit Farge. In een driedaagse mars bereikten ze Bremervörde, waar ze in veewagons werden geladen en via Winsen/Luhe naar het hoofdkamp Neuengamme werden teruggebracht.

Kampleider van het buitenkamp was sinds midden 1944 legerkapitein Ulrich Wahl, die bij het overnemen van de functie werd benoemd tot Hauptsturmführer van de reserve van de Waffen-SS.

Gedenkplaats
De gigantische bunker “Valentin” en het terrein waarop het buitenkamp zich bevond, worden tot 2010 door de Bundeswehr gebruikt. Voor de onderzeeërbunker staat sinds 1983 het kunstwerk “Vernietiging door arbeid” van de Bremer kunstenaar Friedrich Klein. Voor de oprichting van dit monument zette de Bremer cultuurdienst zich pas na een jarenlange openbare discussie in, waarbij verschillende initiatieven zoals “Bloemen voor Farge” aandrongen op een ingerichte herdenkingsplaats – tegen weerstand, niet alleen in de CDU-fractie van de wijkraad en in de plaatselijke historische vereniging.

Een deel van de bunker wordt sinds eind jaren 1950 door de Bundesmarine als materiaaldepot gebruikt. Overlevende gevangenen, initiatieven en historici protesteerden tegen dit gebruik. De discussie over de oprichting van een internationale gedenkplaats op het terrein wordt sinds begin jaren 1990 gevoerd. Sinds enkele jaren biedt het marinemateriaaldepot van de Bundeswehr rondleidingen over het bunkergedeelte aan.

Het terrein van het voormalige buitenkamp maakt sinds eind jaren 1950 deel uit van de oefenlocatie van de Bundeswehrgarnizoen (pantseroefenterrein). De ronde bunker waarin de gevangenen waren ondergebracht werd na de oorlog opgeblazen. Na protesten plaatste de Bundeswehr in 1985 een informatiebord. Voor tentoonstellingsdoeleinden stelde zij in 1999 een materiaalbarak ter beschikking. Ook het boskerkhof Farger Heide, waar slachtoffers van de buitenkampen Bremen-Farge en Bremen-Gröpelingen evenals dwangarbeiders van de onderzeeërbouw in Bremen begraven liggen, bevindt zich op het pantseroefenterrein. Sinds begin 2002 zijn markante plaatsen zoals de voormalige terreinen van het KZ-buitenlager en het “Arbeidspedagogisch kamp Farge” evenals grafplaatsen gemarkeerd als stations op een “geschiedenisleerpad” met informatiezuilen.

Routebeschrijving en contactgegevens
Route: Autobahn 27 richting Bremerhaven tot afrit “Schwanewede”, daarna richting “Fähre Farge” of via Bundesstraße 74 richting “Weser-Fähre”. Vanuit de Rekumer Straße splitst in Rekum de straat Rekumer Siel af, aan het einde bevindt zich het monument en de bunker. Het kampterrein en het boskerkhof Farger Heide liggen tussen Bremen-Farge en Schwanewede en behoren tot de Lützowkazerne. Vanaf de onderzeeërbunker volg je de Hospitalstraße richting Schwanewede tot het terrein van de Bundeswehrkazerne aan de rechterkant. Ten zuidwesten van het kazerneterrein, nabij de Bundeswehr-parkeerplaats, ligt het voormalige kampterrein, ten noorden het boskerkhof Farger Heide.

Openbaar vervoer: Naar de onderzeeërbunker vanaf station Bremen-Vegesack met bus 70 of 71 tot halte “Rekumer Siel”, dan links een asfaltpad volgen tot de bunker.

Openingstijden: De bunker is alleen te bezoeken na aanmelding bij de Bundeswehr: Marinematerialdepot, Rekumer Siel, 28777 Bremen, tel.: 0421 68707 (12–13 uur). Alternatieve stadstours met bezichtiging van de bunker en het voormalige kampterrein worden aangeboden door het Gustav-Heinemann-Bürgerhaus, Kirchheide 49, 28757 Bremen, tel.: 0421 650805, fax: 0421 652256.

Contact:

• Documentatie- en gedenkplaats Geschiedenisleerpad Lagerstraße/U-Boot-Bunker Valentin e.V., Dr. Rolf-Dieter von Bargen, Farger Straße 79, 28777 Bremen, tel.: 0421 361-2623 of 0421 683220, fax: 0421 361-2072, e-mail: RDvonBargen@t-online.de
• Internet: www.geschichtslehrpfad.de
• Initiatief “Bloemen voor Farge”, Wulf Böcker, Jagdweg 16, 28779 Bremen, tel.: 0421 6099253
• Marc Buggeln, Siewall 22, 28203 Bremen, tel.: 0421 704373
• Landeszentrale für politische Bildung Bremen, Michael Scherer, Osterdeich 6, 28203 Bremen, tel.: 0421 361-2098, fax: 0421 361-4453, e-mail: MScherer@lzpb.bremen.de
• Internet: www.lzpb-bremen.de

Literatuur

• Nils Aschenbeck e.a.: Fabriek voor de eeuwigheid. De onderzeeërbunker in Bremen-Farge, Hamburg 1995
• Marc Buggeln: Het systeem van buitenkampen van KZ Neuengamme, in: Sabine Moller/Miriam Rürup/Christel Trouvé (red.): Afgesloten hoofdstukken? Over de geschiedenis van concentratiekampen en NS-processen, Tübingen 2002, p. 15–27
• Rainer Christochowitz: De onderzeeërbunkerwerf “Valentin”. De bouw van onderzeeërsecties, de betonbouwtechniek en het onmenselijke arbeidsgebruik van 1943 tot 1945, Bremen 2000
• Rainer W. Habel: “Bloemen voor Farge”. Herinneringsroutes naar de onderzeeërbunker in Bremen, in: Silke Wenk (red.): Herinneringsplaatsen van beton. Bunkers in steden en landschappen, Berlijn 2001, p. 167–179
• Barbara Johr/Hartmut Roder: De bunker. Een voorbeeld van nationaalsocialistische waanzin – Bremen-Farge 1943–1945, uitgegeven door het onderzoeks- en ontwikkelingsinstituut Film/Televisie aan de Universiteit Bremen, Bremen 1989

Bremen-Neuenland

Naam van het buitenkamp: Hornisse (Riespott) / Bremen Kriegsmarine
Periode van bestaan: 16 augustus 1944 tot 28 november 1944
Aantal gevangenen: 1000 mannen
Soort werk: Bouw van de U-bootbunker "Hornisse"
Opdrachtgever: Marineoberbauleitung, Deutsche Schiffs- und Maschinenbau AG (Deschimag)

Het buitenkamp nabij de luchthaven van Bremen bestond van midden augustus tot eind november 1944.
Van de gevangenen die werden ingezet bij het overdekken van een bouwdok van de grote scheepswerf Deschimag Weser, werd het commando vanwege de hoofdopdrachtgever ook wel “Bremen-Kriegsmarine” genoemd. Voor het werk ter plaatse en de verdeling van de gevangenen waren echter vooral de bouwbedrijven verantwoordelijk.

De U-bootbunker, waarvoor ook gevangenen uit de buitenkampen Bremen-Blumenthal en Bremen-Schützenhof werden ingezet, kreeg de codenaam “Hornisse”. Hier zouden onderdelen van U-boten worden geproduceerd voor de eindmontage in de bunkerwerf “Valentin” in Bremen-Farge. Over de Weser zouden deze onderdelen naar Farge worden verscheept. In de uiteindelijke staat zou de bunker een lengte van 360 meter en een breedte van 60 meter hebben bereikt. Hij werd tot het einde van de oorlog niet voltooid, en de productie kon niet worden opgestart.

Het commando bestond uit 1000 mannen, merendeels Franse verzetsstrijders en gevangenen uit de Sovjetunie. De weg naar de werkplek voerde door meerdere stadsdelen van Bremen en bedroeg ongeveer vijf kilometer. Meestal werden ze met vrachtwagens naar de werkplek vervoerd.

Op 28 november werd het kamp Neuenland vanwege de lange en door geallieerde bombardementen te gevaarlijk geworden marsroute naar de werkplek ontruimd, en het volledige commando werd overgebracht naar het nieuwe buitenkamp Bremen-Osterort (Riespott).

Kampleider in Neuenland en Osterort (Riespott) was SS-Obersturmführer Hugo Benedict, die daarnaast ook hoofd was van alle buitenkampen in Bremen die onder het concentratiekamp Neuengamme vielen.

Gedenkplaats:
Op het terrein van de staalfabriek Bremen (tot 1994 Klöckner-Hütte Bremen) bevindt zich sinds 1984 een gedenkplaat. Initiatiefnemer was de “Kollegengroep der Klöckner-Hütte Bremen”.
De U-bootbunker “Hornisse”, waarbij een groot deel van de gevangenen van dit buitenkamp werd ingezet, vormt tegenwoordig het fundament van een kantoorgebouw van een expeditiebedrijf. Op deze locatie is tot op heden geen verwijzing naar de geschiedenis aangebracht.

Routebeschrijving en contact:

• Voormalige kampterrein: Stahlwerke Bremen, Auf den Dehlen 35, 28237 Bremen
• U-bootbunker: Bremen-Gröpelingen, Kap-Horn-Straße 18, 28237 Bremen
• Openbaar vervoer: Tram 2, 3 of 10 tot “Straßenbahndepot” (eindhalte), vervolgens bus 75 of 80 tot halte “Stahlwerke Bremen”
• Toegangstijden: De gedenkplaat is alleen te bezoeken na aanmelding bij Stahlwerke Bremen

Contactpersonen:

• Betriebsratsbüro der Stahlwerke Bremen, Auf den Dehlen 35, 28237 Bremen, Tel.: 0421 648-2258
• Eike Hemmer, Bromberger Straße 127, 28237 Bremen, Tel.: 0421 617654

Literatuur:
Riespott – KZ an der Norddeutschen Hütte. Verslagen, documenten en herinneringen over dwangarbeid 1935–1945, uitgegeven door de Kollegengroep der Klöckner-Werke AG, Bremen 1984
Website: www.geocities.com/Pentagon/7087/uk001.htm

Garlitz (Mecklenburg)

Naam van het buitenkamp: Garlitz
Periode van bestaan: 3 februari 1945 tot 2 mei 1945
Aantal gevangenen: circa 10 vrouwen en mannen
Soort werk: Geen officiële arbeid; vermoedelijk werk als huispersoneel
Opdrachtgever: SS

In Schloss Garlitz, tussen Neuhaus en Lübtheen in het Elbegebied van Mecklenburg, bracht de SS begin 1945 prominente gevangenen onder. Het prinsenpaar van Bourbon Parma — broer en schoonzus van de groothertog van Luxemburg — werd geregistreerd onder de codenaam “Biberpelz.” Daarnaast verbleven in het kasteel — vermoedelijk als huispersoneel — een Duitse en een Tsjechische Jehova’s Getuige, een Deense familie en twee jonge vrouwen uit de Sovjetunie.

Het kamp wordt genoemd in het rapport van de SS-kamparts van KZ Neuengamme, Dr. Trzebinski, van 29 maart 1945. De Deense familie werd vermoedelijk als onderdeel van de “Aktion Bernadotte” — een reddingsinitiatief voor KZ-gevangenen — naar Zweden gebracht. De overige gevangenen werden door Amerikaanse troepen bevrijd.

Kampleider: SS-Hauptsturmführer Joseph Sewera, die bekendstond om zijn correcte behandeling van de gevangenen en het verstrekken van bepaalde voordelen.

Gedenkplaats: Geen

Routebeschrijving: 19249 Garlitz (bij Hagenow), gelegen aan Kreisstraße 19

Hamburg-Fuhlsbüttel

Naam van het buitenkamp: Hamburg-Fuhlsbüttel
Periode van bestaan: 25 oktober 1944 tot 15 februari 1945
Aantal gevangenen: 1300 mannen
Soort werk: Opruimingswerk bij raffinaderijen en andere bedrijven in de haven van Hamburg, aanleg van tankgrachten
Opdrachtgever: Geilenberg-programma

Tussen 1933 en 1945 werden in het concentratiekamp en de strafinstellingen van Fuhlsbüttel tienduizenden tegenstanders van het nationaalsocialistische regime gevangen gezet.Bijna 500 vrouwen en mannen stierven hier — door mishandeling, moord of wanhoop gedreven zelfdoding. Het op 4 september 1933 geopende concentratiekamp Fuhlsbüttel, ook wel “Kola-Fu” genoemd, groeide snel uit tot een beruchte plek van terreur. 

Vanaf 1936 ging Fuhlsbüttel als “politiebajes” verder. Vanuit deze locatie werden veel gevangenen naar andere concentratiekampen gestuurd. Tot de geïnterneerden behoorden leden van de Hamburgse verzetsbeweging, de KPD, de SPD, vakbonden, Jehova’s Getuigen, Joodse burgers, jongeren uit de swingscene, homoseksuelen, prostituees en — met name tijdens de oorlogsjaren — buitenlandse verzetsstrijders en dwangarbeiders.

Ook de civiele strafinstellingen in Fuhlsbüttel — formeel onder justitie — maakten deel uit van het nazistische vervolgingsapparaat. Velen zaten daar vanwege politieke uitspraken of ongewenste gedragingen, vaak opgepakt door speciale rechtbanken op basis van de “Heimtückeparagraaf.”

Tijdelijk, van oktober 1944 tot februari 1945, bevond zich in gebouwen A en B van de tuchthuiscomplexen een buitenkamp van Neuengamme met tot 1300 mannelijke gevangenen. Ze kwamen uit het vernietigde buitenkamp Hamburg-Dessauer Ufer, dat bij een geallieerde luchtaanval was getroffen. In het kader van het Geilenberg-programma — een spoedactie ter redding van de olie-industrie — moesten ze werken bij het puinruimen in raffinaderijen en havenbedrijven van Hamburg. Daarnaast werden ze ingezet voor het graven van tankgrachten, het opruimen van puin in de stad en zelfs voor het bergen van lichamen. In februari 1945 werden de gevangenen teruggeplaatst naar het kamp Dessauer Ufer. De werkplekken zelf bleven actief.
Wie de SS-leiding had over het buitenkamp Fuhlsbüttel is niet bekend.

Gedenkplaats

Vanaf 1982 werd door diverse burgerinitiatieven gepleit voor een herdenkingsplek in het poortgebouw van de strafinstelling aan de Suhrenkamp. Op 25 maart 1985 besloot het Hamburgse parlement tot oprichting van een officiële gedenkplaats. Sinds november 1987 is hier de gedenkplek “KZ en strafinstellingen Fuhlsbüttel 1933–1945” gevestigd. Deze wordt gedragen door de Werkgroep van vervolgde sociaal-democraten, de Willi-Bredel-Geschichtswerkstatt en de Vereniging van Vervolgden van het Naziregime – Bund der Antifaschisten. De tentoonstelling focust op diverse slachtoffergroepen, ondersteund met biografieën, originele voorwerpen en een gereconstrueerde cel. In de entree is een namenplaquette aangebracht voor de in Fuhlsbüttel vermoorde mensen. In september 2003, exact 70 jaar na de opening van het kamp, kreeg de gedenkplek een uitgebreide permanente tentoonstelling. De locatie geldt als een dependance van de Gedenkstätte KZ Neuengamme.

Routebeschrijving en contact

Gedenkplaats: Suhrenkamp 98 (poortgebouw), 22335 Hamburg (metrostation Ohlsdorf)

Openingstijden: Zondag 10.00–17.00 uur en op afspraak

Aanmelding rondleidingen via:

Museumsdienst Hamburg, Glockengießerwall 5 a, 20095 Hamburg
Tel.: 040 428131-0
Fax: 040 42824-324
E-mail: Museumsdienst@kb.hamburg.de
​Website: www.museumsdienst.hamburg.de

Algemene contactpersonen:

• KZ-Gedenkstätte Neuengamme
  • Jean-Dolidier-Weg 75, 21039 Hamburg
  • Tel.: 040 42896-03
  • Fax: 040 42896-525
  • Website: www.hamburg.de/Neuengamme/fuhlsbuettel.html
• Willi-Bredel-Gesellschaft Geschichtswerkstatt e.V.
  Im Grünen Grunde 1 b, 22337 Hamburg
  Tel.: 040 591107
  Fax: 040 591358
  E-mail: Willi-Bredel-Gesellschaft@t-online.de
  Website: www.bredelgesellschaft.de

Literatuur

• Herbert Diercks: Fuhlsbüttel – het concentratiekamp onder verantwoordelijkheid van de Hamburgse justitie, in: Benz/Distel (red.): Terror ohne System, Berlijn 2001, pp. 261–308
• Gedenkboek “Kola-Fu”, uitgegeven door Gedenkstätte KZ Neuengamme, redactie Herbert Diercks, Hamburg 1987
• Christl Wickert: Willi Bernhard Tessmann – commandant van de politiegevangenis Fuhlsbüttel, in: Mallmann/Paul (red.): Karrieren der Gewalt, Darmstadt 2004, pp. 231–238

Hamburg-Hammerbrook (Spaldingstraße)

Naam van het buitenkamp: Spaldingstraße 156/158
Periode van bestaan: Oktober 1944 tot 17 april 1945
Aantal gevangenen: 2000 mannen
Soort werk: Opruimingswerkzaamheden
Opdrachtgever: Stad Hamburg, Reichsbahn, Jung-Öl

In oktober 1944 richtte de SS in het na de bombardementen van juli 1943 tot sperrgebied verklaarde Hamburg-Hammerbrook een nieuw buitenkamp van concentratiekamp Neuengamme op. De KZ-gevangenen werden ondergebracht in een voormalig tabakmagazijn aan de Spaldingstraße 156/158 — het achtergebouw van een kantoorpand. Op zeven verdiepingen verbleven circa 2000 mannen van uiteenlopende nationaliteiten.

De gevangenen moesten op wisselende locaties opruimingswerk verrichten na geallieerde bombardementen. Enkele werkcommando’s kregen de levensgevaarlijke taken van het bergen van lijken en het ontmantelen van blindgangers. De grootste groep repareerde in opdracht van de Reichsbahn spoorlijnen — onder meer in Harburg, Wilhelmsburg, Rothenburgsort en Barmbek.

Andere opdrachten:

• Kabelschachten blootleggen voor het Telegrafenbouwamt
• Plantenwerk in de botanische tuin in de binnenstad
• Bunkerbouw aan de Alster met 100 gevangenen onder SS-leiding
• Opruimingswerkzaamheden bij de firma Jung-Öl

Door de zware lichamelijke arbeid en risicovolle inzet steeg het sterftecijfer snel. Minstens 800 gevangenen kwamen om het leven. Hun lichamen werden overgebracht naar Neuengamme of de begraafplaats Ohlsdorf.

Ontruiming:
Midden april 1945 werd het kamp Spaldingstraße ontruimd.

• Eerste transport: vertrek op 12/13 april, aankomst na drie dagen in het opvangkamp Sandbostel
• Tweede transport: vertrek op 17 april, aankomst de volgende dag

Kampleiding:

• Okt/nov 1944: SS-Obersturmführer Karl Wiedemann
• Eindfase: SS-Obersturmführer Arnold Strippel, tevens verantwoordelijke voor alle Neuengamme-buitenkampen in Hamburg. Strippel werd na de oorlog meerdere keren aangeklaagd, onder andere voor de moord op kinderen in het kamp Bullenhuser Damm. Het laatste proces werd in 1987 gestaakt wegens procesonbekwaamheid.

Gedenkplaats: Geen

Routebeschrijving: Spaldingstraße 156–162, 20097 Hamburg

Literatuur:

• Thomas Krause: “St. Georgsburg. Das KZ Spaldingstraße”, in: Michael Joho (red.): “Kein Ort für anständige Leute”, Hamburg 1990, pp. 93–99

Hamburg-Steinwerder (Blohm & Voss)

Naam van het buitenkamp: Blohm & Voss
Periode van bestaan: 9 oktober 1944 tot 12 april 1945
Aantal gevangenen: circa 600 mannen
Soort werk: Werfwerkzaamheden en opruimingswerk
Opdrachtgever: Blohm & Voss

In oktober 1944 werd op het terrein van de werf Blohm & Voss in de haven van Hamburg een buitenkamp van het concentratiekamp Neuengamme ingericht. Aanleiding voor de inzet van KZ-gevangenen op Hamburgse werven was de geplande verhoging van de U-bootproductie in de tweede helft van 1944. Als gevolg van geallieerde bombardementen waren de werven daar echter ver van verwijderd. De gevangenen — onder wie een grotere groep uit Polen en de Sovjetunie — werden in het kamp Neuengamme door een vertegenwoordiger van de firma geselecteerd voor werfwerk. Er wordt uitgegaan van ongeveer 600 gevangenen die voor Blohm & Voss werkten. Circa twintig procent van hen werd als vakarbeider aangemerkt en werkte in de “Maschinenfabrik I” als draaier, machinebouwer, schaafwerker of kraanmachinist. Daarnaast verrichtten de gevangenen opruimingswerkzaamheden op het terrein.

Kampleider: SS-Oberscharführer Peitz
Ongeveer 60 marinesoldaten fungeerden als bewakers. Overlevenden meldden regelmatige mishandelingen en pesterijen — zowel vóór als na het werk, en op de werkplek zelf.

Sterftecijfer:
Het kamp kende een bijzonder hoge sterfte. In de laatste weken werden zieke en “arbeidsongeschikte” gevangenen teruggevoerd naar Neuengamme. Hoewel exacte cijfers ontbreken, gaat men uit van ten minste 250 doden. Op 12 april 1945 liet de SS — op verzoek van Blohm & Voss — het buitenkamp ontruimen en bracht de gevangenen terug naar het hoofdkamp Neuengamme.

Gedenkplaats: Geen

Routebeschrijving: Hermann-Blohm-Straße 3, 20457 Hamburg

Literatuur:

• Ludwig Eiber: Außenlager des KZ Neuengamme auf den Hamburger Werften, in: 1999. Zeitschrift für Sozialgeschichte des 20. und 21. Jahrhunderts, Jg. 10, 1995, nr. 2, pp. 57–73
• Ludwig Eiber: Das KZ-Außenlager Blohm & Voss im Hamburger Hafen, in: Kaienburg (red.): Konzentrationslager und deutsche Wirtschaft 1939–1945, Opladen 1996, pp. 227–238
• Andreas Meyhoff: Blohm & Voss im "Dritten Reich". Eine Hamburger Großwerft zwischen Geschäft und Politik, Hamburg 2001, pp. 484–490

Hamburg-Steinwerder (Stülckenwerft)

Naam van het buitenkamp: Stülckenwerft
Periode van bestaan: 22 november 1944 tot 21 april 1945
Aantal gevangenen: circa 250 mannen
Soort werk: Werfwerkzaamheden en puinruiming
Opdrachtgever: Stülckenwerft

In november 1944 richtten de SS en de leiding van de Stülckenwerft op het bedrijfsterrein een buitenkamp van concentratiekamp Neuengamme in. Op 22 november werden 250 mannelijke gevangenen per schip naar het werfterrein vervoerd. Ze werden ondergebracht op de vierde verdieping van de ketelsmederij, op een zogenoemd “Schnürboden”.
De gevangenen waren voornamelijk Hongaarse Joden; de functies van kapo’s (voormannen) werden vervuld door Duitsers en Nederlanders. Zij moesten in dag- en nachtdiensten werkzaamheden verrichten in de scheepsbouw en vooral bij het ruimen van puin. Daarbij stonden ze onder toezicht van Duitse voormannen.

Kampleiding:
SS-Oberscharführer August Reich was oorspronkelijk kampcommandant, maar na drie dagen droeg hij het bevel over aan zijn plaatsvervanger Arthur Zeise. In april 1945 liet de SS het buitenkamp ontruimen en werden de gevangenen overgebracht naar het krijgsgevangenenkamp Sandbostel.

Opmerkingen:
Voor Hamburg-Steinwerder bestaan aanwijzingen voor nog twee andere buitenkampen:

• werkzaamheden voor de Howaldtwerke
• werkzaamheden aan het Reiherstieg voor de Deutsche Werft
  De exacte status en locatie van deze twee kampen zijn tot op heden nog niet definitief vastgesteld.

Gedenkplaats: Geen

Routebeschrijving: Norderelbstraße / Rohrweg, 20457 Hamburg

Hannover-Stöcken (Accumulatoren-Fabrik)

Naam van het buitenkamp: Accumulatoren-Fabrik Stöcken
Periode van bestaan: 17 juli 1943 tot 7 april 1945
Aantal gevangenen: 1500 mannen
Soort arbeid: Productie van batterijen voor onderzeeërs
Opdrachtgever: Accumulatoren-Fabrik AG

In de Hannoverse wijk Stöcken werd direct naast de toenmalige Accumulatoren-Fabrik, de huidige Varta AG, een buitenkamp van concentratiekamp Neuengamme opgericht. Tussen het Marienwerder-woud en de Rossbruchgraben, ongeveer 120 meter ten zuiden van de fabriek, bouwde een voorhoedegroep van gevangenen vanaf juli 1943 het kamp op een braakliggend terrein. Nadat de eerste barakken waren voltooid, volgden verdere transporten vanuit het hoofdkamp Neuengamme. In juli 1944 bevonden zich ongeveer 1500 mannen in het kamp. Overlevenden meldden dat er maandelijks zieke gevangenen werden vervangen door nieuwe arbeidskrachten uit Neuengamme.

Naast de bouw- en uitbreidingswerkzaamheden van het kamp werden de gevangenen ingezet in de accumulatorenfabriek voor de productie van onderzeebootbatterijen. Dit omvatte werk in de loodgieterij, de zuursector en aan hete contrawalzen. Door het gebrek aan arbeidsbescherming deden zich veel ongelukken en gezondheidsschade voor. In kamp Stöcken zijn 403 doden geregistreerd, exclusief de onbekende aantallen gevangenen die wegens ziekte en uitputting terug naar het hoofdkamp werden gestuurd.

In het eerste jaar wisselde het leiderschap van het kamp meerdere malen: SS-Oberscharführer Johannes P. werd opgevolgd door SS-Untersturmführer Hugo Benedict en vervolgens door SS-Untersturmführer Hans Hermann Griem. Vanaf juli 1944 leidde SS-Hauptsturmführer Kurt Klebeck het kamp tot aan de ontruiming. Na Benedict werd Klebeck ook coördinator van alle Hannoverse buitenkampen van Neuengamme.

Tijdens de ontruiming verlieten de “marschvaardige” gevangenen in de nacht van 6 op 7 april 1945 te voet kamp Stöcken richting concentratiekamp Bergen-Belsen, waar ze op 8 april aankwamen. Degenen die onderweg instortten, werden door SS-bewakers doodgeschoten.

Zieke gevangenen werden op 8 april per trein uit Stöcken weggevoerd. Via Fallersleben en Wolfsburg bereikte de trein Mieste, van waaruit ze naar Gardelegen moesten marcheren. Op 13 april werden ze daar samen met gevangenen uit Mittelbau-Dora in een veldschuur geleid, die vervolgens werd aangestoken.

Gedenkteken

Sinds 9 mei 1987 staat op de splitsing Garbsener Landstraße / Auf der Horst in Hannover-Marienwerder, op het terrein van het voormalige kamp, een monument van Hans-Jürgen Breuste en een gedenkplaat.

Routebeschrijving

• Locatie: Garbsener Landstraße / Auf der Horst, 30419 Hannover
• Openbaar vervoer:

• Vanaf Hannover Hauptbahnhof met tram 10 richting Ahlem tot “Steintor”
• Daar overstappen op stadstram 4 richting Ahlem tot “Marienwerder-Wissenschaftspark”
• Vervolgens bus 420 richting Garbsen-Mitte tot halte “Hollerithalle”

Contact

• Arbeitsgemeinschaft KZ Stöcken
  c/o Freizeitheim Stöcken, Eichsfelder Straße 101, 30419 Hannover
  Tel.: 0511 1684-2942
• Stadsarchief Hannover – Ursula Kiessling
  Am Bokemahle 14–16, 30171 Hannover
  Tel.: 0511 1684-6045
  Fax: 0511 1684-6590
  E-mail: ursula.kiessling@hannover-stadt.de

 Literatuur

• Herbert Obenaus: De ontruiming van de buitenkampen van KZ Neuengamme rond Hannover, in: Detlef Garbe / Carmen Lange (red.): Häftlinge zwischen Vernichtung und Befreiung, Bremen, 2005
• Hans Hermann Schröder: Het eerste concentratiekamp in Hannover: het kamp bij de accumulatorenfabriek in Stöcken, in: Rainer Fröbe e.a.: Konzentrationslager in Hannover, deel 1, Hildesheim, 1985, p. 44–107

Helmstedt-Beendorf

Naam van het buitenkamp: A III Helmstedt

Periode van bestaan: 17 maart 1944 tot 10 april 1945

Aantal gevangenen: 750 mannen

Soort werk: Bouwactiviteiten voor ondergrondse verplaatsing van productie

Opdrachtgevers: SS-leiding AIII, Askania-Werke AG, Luftfahrtgerätewerk Hakenfelde GmbH

In Beendorf bij Helmstedt werden in 1944 twee buitenkampen van concentratiekamp Neuengamme opgericht – een mannen- en een vrouwenkamp. De mannelijke en vrouwelijke gevangenen waren deels in hetzelfde gebouw ondergebracht, maar op verschillende verdiepingen. Beide buitenkampen werden door de SS aangeduid als “A III”. Ze dienden voor de ondergrondse verplaatsing van bijzonder oorlogsbelangrijke wapenproductie van Askania-Werke AG en Luftfahrtgerätewerk Hakenfelde GmbH, in opdracht van de Jägerstab bij de Rijksminister voor Bewapening en Oorlogsproductie.

De Jägerstab werd in maart 1944 opgericht onder leiding van architect SS-Obergruppenführer Hans Kammler, met als doel de gecoördineerde verplaatsing van oorlogsproductie ter bescherming tegen luchtaanvallen. Kampcommandant van zowel het mannen- als het vrouwenkamp was SS-Obersturmführer Gerhard Poppenhagen. De bewakers waren leden van de Luftwaffe.

In maart 1944 arriveerden de eerste gevangenen in Beendorf. De mannen werden ingezet voor de uitbreiding van ondergrondse productiehallen in twee nabijgelegen zoutmijnen: de schachten “Marie” (Beendorf) en “Bartensleben” (Morsleben). In beide schachten werden belangrijke productiefaciliteiten voor de luchtvaartindustrie ondergebracht. De geheime projecten droegen de codenamen “Bulldogge” en “Iltis”. Het zware fysieke werk en de arbeidsomstandigheden in de tunnels veroorzaakten gezondheidsproblemen, vooral aan ogen en luchtwegen.

Volgens het rapport van de SS-kamparts van KZ Neuengamme, Dr. Trzebinski, van 29 maart 1945, bedroeg het aantal gevangenen in Beendorf op 25 maart 1945 749 mannen. Over de gehele periode van het bestaan van het buitenkamp moet echter van een aanzienlijk groter aantal worden uitgegaan, aangezien “arbeidsongeschikten” voortdurend werden vervangen door nieuwe gevangenen.

Op 10 april 1945 werden beide kampen ontruimd: vrouwen en mannen werden in goederenwagons geladen en via Magdeburg, Stendal en Wittenberge naar het opvangkamp Wöbbelin gebracht, waar ze op 16 april aankwamen. De mannen bleven daar. Twee weken later werden de overlevenden door Amerikaanse troepen bevrijd.

Gedenkplaats

Op de begraafplaats van Beendorf bevindt zich een massagraf met ongeveer 100 KZ-gevangenen. Naast een oudere gedenksteen met het opschrift “FIR” (Fédération Internationale de Résistants) werd daar in 1995 een gedenksteen met een toelichtende inscriptie geplaatst. In het dorpscentrum werd in de jaren 1960 een monument voor de slachtoffers van het buitenkamp Helmstedt-Beendorf ingewijd. Omdat Beendorf in het grensspergebied van de DDR lag, was de locatie van het voormalige kampterrein tot 1989 niet toegankelijk. Op initiatief van de schooldirecteur van Beendorf werd in 1971 in de school een tentoonstellingsruimte ingericht. Sinds 1996 bestaat daar een KZ-gedenkplaats met een voorlopige tentoonstelling over de geschiedenis van het buitenkamp. De gemeente Beendorf is de drager van deze gedenkplaats.

Routebeschrijving en contact

Locatie: KZ-Gedenkstätte Beendorf (in de kelder van de Bernhard-Becker-Grundschule), Rundahlsweg 7, 39343 Beendorf
Openingstijden: Op afspraak
Contact:

• Grundschule Beendorf, secretariaat, Rundahlsweg 7, 39343 Beendorf, Tel.: 0390502239
• Gemeinde Beendorf, Schulplatz 5, 39343 Beendorf, Tel.: 0390502235

Literatuur

• Björn Kooger: Das KZ-Außenlager Helmstedt-Beendorf (SS-Führungsstab A 3), in: Kriegsende und Befreiung (Beiträge zur Geschichte der nationalsozialistischen Verfolgung in Norddeutschland, uitgegeven door de KZ-Gedenkstätte Neuengamme, Heft 2), Bremen 1995, p. 76–83.
• Björn Kooger: Rüstung unter Tage. Die Untertageverlagerung von Rüstungsbetrieben und der Einsatz von KZ-Häftlingen in Beendorf und Morsleben, Berlin 2004.

Husum-Schwesing

Naam van het buitenkamp: Schwesing (Engelsburg)

Periode van bestaan: 26 september 1944 tot 29 december 1944

Aantal gevangenen: 2500 mannen

Soort werk: Aanleg van verdedigingswerken en tankgrachten (project “Friesenwall”)

Opdrachtgever: Rijksverdedigingscommissaris in Wehrkreis X

Op 25 september 1944 werden vanaf het kampstation van concentratiekamp Neuengamme 1500 mannelijke gevangenen, voornamelijk Denen en Noren, in veewagons naar Schwesing bij Husum vervoerd. De volgende dag arriveerden de mannen in een leegstaand barakkenkamp voor 400 personen, gelegen aan de spoorlijn Flensburg–Husum, dat oorspronkelijk was gebouwd voor de Rijksarbeidsdienst. Onder de naam van het gebied, “Engelsburg”, is het kamp ook bekend bij de lokale bevolking.

De gevangenen – meer dan de helft van hen kwam uit Nederland – werden ingezet voor de bouw van de zogenaamde “Friesenwall”, een verdedigingslinie tegen een gevreesde geallieerde landing aan de Noordzeekust. Tien tot twaalf uur per dag moesten de mannen zware arbeid verrichten. In oktober 1944 arriveerde een tweede transport met nog eens 1000 gevangenen, waardoor tot 2500 mensen in de overvolle barakken moesten leven. Met deze extra bezetting begon een massale sterfte. Het exacte aantal slachtoffers van kamp Schwesing is onbekend; alleen de namen van 297 mannen zijn geregistreerd.

Het kamp Schwesing werd vermoedelijk opgeheven omdat het opperbevel van de Wehrmacht de bouw van de Friesenwall staakte vanwege de veranderde militaire situatie. In december 1944 bracht de SS de gevangenen terug naar het hoofdkamp Neuengamme.

Kampleider was SS-Untersturmführer Hans Hermann Griem, die door de KZ-gevangenen werd gevreesd vanwege zijn wreedheid en pesterijen. Hij zou tevens hoofd zijn geweest van de buitenkampen in Noord-Duitsland. Zijn plaatsvervanger was Josef Klingler.

Gedenkplaats

Op 27 november 1987 werd op besluit van de Kreistag van Nordfriesland een artistiek vormgegeven gedenkplaats ingewijd. Initiatiefnemers waren overlevende gevangenen van het kamp en de “Werkgroep voor onderzoek naar de Noord-Friese concentratiekampen”, die zich sinds begin jaren 1980 hadden ingezet voor een gedenkplaats en waarvan de eisen tot publieke discussies leidden.

Het terrein met talrijke verspreide sporen van de voormalige kampgebouwen werd in oktober 1995 onder monumentenzorg geplaatst. In 1998 kon een meertalige informatiebord worden geplaatst, in 2000 werd de met veldstenen geplaveide voormalige kampweg blootgelegd. Met het plaatsen van naamstelen voor elk van de 297 bij naam bekende slachtoffers werden de vormgevingswerkzaamheden in 2001 en 2002 voortgezet.

Routebeschrijving en contact

Routebeschrijving: Vanuit het centrum van Husum via de Bundesstraße 200 richting Flensburg, na ongeveer 4 km rechtsaf richting Schwesing (bewegwijzering: “Gedenkstätte”), 100 m verder rechts een parkeerplaats met informatiebord.

Openingstijden: De gedenkplaats op het voormalige kampterrein is te allen tijde toegankelijk.

Contact: Kreis Nordfriesland, Kulturamt, Schloss vor Husum, 25813 Husum
Tel.: 04841 8973-0
Fax: 04841 8973-111
E-mail: kulturamt@nordfriesland.de
Een informatiebrochure in het Duits, Engels, Deens en Frans is hier gratis verkrijgbaar.

Werkgroep voor onderzoek naar de Noord-Friese concentratiekampen:
Perke Heldt, Neustadt 57, 25813 Husum
Tel.: 04841 64778

Internet: www.nordfriesland.de (pad: Regionaal/Cultuur/Cultuuramt en Stichting Nordfriesland/KZ-Gedenkstätte)
Voor directe toegang tot de website van de gedenkplaats:
www.nordfriesland.de/subnav.phtml?NavID=28.381&La=1

Literatuur

Klaus Bästlein (red.): Het KZ Husum-Schwesing. Buitencommando van concentratiekamp Neuengamme, Bredstedt/Bräist 1983
Perke Heldt: KZ-werkgroep Husum-Schwesing 1983–1987, in: Detlev Gause/Heino Schomaker (red.): Het geheugen van het land. Burgerlijke inzet voor een cultuur van herinnering, Hamburg 2001, p. 87–93
Olde Lorenzen: “Macht zonder moraal”. Van het KZ Husum-Schwesing naar het monument voor de slachtoffers, Heide 1994
Fiete Pingel/Thomas Steensen: De KZ-buitenkampen Husum-Schwesing en Ladelund, in: Uwe Dancker e.a. (red.): Dwangarbeiders in Kreis Nordfriesland 1939–1945, Bielefeld 2004, p. 271–293

Kaltenkirchen

Naam van het buitenkamp: Kaltenkirchen

Periode van bestaan: Augustus 1944 tot 17 april 1945

Aantal gevangenen: 500 mannen

Soort werk: Uitbreiding van een militaire vliegplaats

Opdrachtgever: Luftwaffe

In augustus 1944 werden meer dan 500 mannelijke gevangenen uit concentratiekamp Neuengamme in goederenwagons van de AKN (spoorwegmaatschappij Altona–Kaltenkirchen–Neumünster) naar het buitenkamp Kaltenkirchen vervoerd. Een reeds bestaand barakkenkamp van de Luftwaffe in Nützen, in de wijk Springhirsch, diende als hun onderkomen. De gevangenen werden ingezet bij de uitbreiding van een vliegveld voor de Luftwaffe. De start- en landingsbaan moest verlengd worden voor een nieuw straaljager. Het aantal gevangenen in het kamp wisselde voortdurend door de vervanging van “arbeidsongeschikte” gevangenen door anderen uit het hoofdkamp Neuengamme.

Kampleider was aanvankelijk SS-Hauptsturmführer Otto Freyer, later SS-Hauptsturmführer Bernhard Waldmann, beiden door de Wehrmacht overgeplaatst naar de KZ-dienst. Ongeveer 85 Luftwaffe-soldaten vormden de bewakingseenheid. Onder de kampleider stonden twee of drie SS-onderofficieren.

Kaltenkirchen ontwikkelde zich tot een waar terreurkamp. De toch al zware lichamelijke arbeid onder gebrekkige voeding werd uitgebreid tot elf uur per dag. Het aantal sterfgevallen nam toe. 214 doden zijn bij naam bekend, maar volgens verklaringen van overlevenden moet worden uitgegaan van meer dan 500 doden. Door de voortdurende vervanging van gevangenen die terug naar Neuengamme werden gebracht, kan het exacte aantal niet meer worden vastgesteld.

Op 17 april 1945 liet de SS het buitenkamp ontruimen. De gevangenen werden in goederenwagons gepropt en naar het opvangkamp Wöbbelin bij Ludwigslust vervoerd.

Gedenkplaats

Na de oorlog werden de barakken van het kamp aanvankelijk gebruikt als opvang voor vluchtelingen. Begin jaren 1970 werden alle gebouwen gesloopt. De “begraafplaats voor krijgsgevangenen en KZ-slachtoffers Moorkaten” ligt afgelegen op het terrein van het oefenterrein van de Bundeswehr in Kaltenkirchen. Nadat de stad Kaltenkirchen in 1977 besloot deze plek waardig in te richten, kon een jaar later de begraafplaats in haar huidige vorm worden geopend. Dit werd vooral mogelijk gemaakt door het werk van twee internationale jeugdkampen van de Volksbund Deutsche Kriegsgräberfürsorge.

Al in 1979 verscheen een door Gerhard Hoch samengestelde documentatie over de geschiedenis van het buitenkamp. Pas midden jaren 1990 werden de eerste restanten van de kampgebouwen ontdekt. Na uitgebreide opgravingen kon in 2000 door burgerinitiatief een gedenkplaats op de historische locatie worden geopend, die twee jaar later werd uitgebreid met een permanente tentoonstelling in een containergebouw.

De KZ-gedenkplaats Kaltenkirchen, die sinds haar oprichting voortdurend wordt uitgebreid, wordt beheerd door een vereniging. Tot de leden behoren naast talrijke particulieren ook de Kreis Segeberg, steden en gemeenten uit de regio, kerkelijke gemeenten en scholen.

Routebeschrijving en contact

Route naar de begraafplaats: “Begraafplaats voor krijgsgevangenen en KZ-slachtoffers” aan de Landesstraße 210, ongeveer 3,5 km van het stadscentrum van Kaltenkirchen.

KZ-gedenkplaats: Op het voormalige kampterrein in de wijk Springhirsch van de gemeente Nützen, direct aan de Bundesstraße 4 tussen Quickborn en Bad Bramstedt.

Openingstijden: De gedenkplaats is te allen tijde toegankelijk. Het documentatiegebouw is van voorjaar tot herfst op zondagen en feestdagen geopend van 11.00 tot 17.00 uur.

Contact:
Trägerverein KZ-Gedenkstätte Kaltenkirchen in Springhirsch e. V.
Gerhard Hoch, Buchenstraße 2, 25486 Alveslohe
Telefoon: 04193 2925
E-mail: hoch@kz-kaltenkirchen.de, gill@kz-kaltenkirchen.de
Website: www.kz-kaltenkirchen.de

Literatuur

Gerhard Hoch: Hoofdplaats van verbanning. Het KZ-buitencommando Kaltenkirchen. Twaalf teruggevonden jaren. Kaltenkirchen 1933–1945, Bad Segeberg 1981
Gerhard Hoch: KZ-Gedenkplaats Kaltenkirchen, in: Detlev Gause/Heino Schomaker (red.): Het geheugen van het land. Burgerlijke inzet voor een cultuur van herinnering, Hamburg 2001

Lengerich

Naam van het buitenkamp: AI (Lengerich)

Periode van bestaan: 29 maart 1944 tot 1 april 1945

Aantal gevangenen: 200 mannen

Soort werk: Werk in een ondergrondse fabriek

Opdrachtgever: SS-leidingseenheid A I, Vereinigte Leichtmetallwerke Hannover

Het buitenkamp Lengerich bestond van 29 maart 1944 tot 1 april 1945. In deze periode werden ongeveer 200 mannelijke gevangenen uit concentratiekamp Neuengamme ingezet voor werk in een stilgelegde spoortunnel, waarin een ondergrondse fabriek voor het frezen van vliegtuigonderdelen was ingericht door de Vereinigte Leichtmetallwerke Hannover.

De coördinatie van dit project lag bij de Jägerstab, die verantwoordelijk was voor de verplaatsing van belangrijke oorlogsproductie naar ondergrondse locaties ter bescherming tegen bombardementen. De leiding was in handen van architect SS-Obergruppenführer Hans, werkzaam bij het Rijksministerie voor Bewapening en Oorlogsproductie. Tot juli 1944 werden de mannen ingezet voor de uitbreiding van de ondergrondse ruimtes; daarna moesten ze vooral in de productie werken.

De gevangenen waren ondergebracht in de feestzaal van het café Brunsmann, die tegenwoordig weer voor dansavonden wordt gebruikt.

Het kamp Lengerich gold als geheim kamp en droeg de codenaam “Rebhuhn” (patrijs). Gevangenen die probeerden te ontsnappen en werden teruggehaald, kwamen niet zoals gebruikelijk terug in het hoofdkamp Neuengamme, maar werden in Lengerich opgehangen – in het bijzijn van de andere gevangenen en de dienstplichtige vakarbeiders. Bij het lokale bevolkingsregister zijn zeven doden uit het buitenkamp geregistreerd.

Voor de bewaking waren ongeveer 10 SS’ers en 40 Luftwaffe-soldaten ingezet. Kampleider was SS-Untersturmführer Küster.

Op 1 april 1945 liet de SS het kamp Lengerich ontruimen. De gevangenen werden overgebracht naar het buitenkamp A II in Barkhausen.

Gedenkplaats

Op voorstel van de fractie van Bündnis 90/Die Grünen besloot de gemeenteraad van Lengerich in november 1995 een gedenkplaat te plaatsen ter herinnering aan het buitenkamp. Tien jaar lang hadden historisch geïnteresseerden zich met de geschiedenis van het kamp beziggehouden en zich zonder resultaat ingezet voor een gedenkteken, dat uiteindelijk op 27 januari 1996 werd onthuld.

Routebeschrijving en contact

Locatie van de gedenkplaat:
Bij het huidige café “Centralhof”, Lienener Straße 15, 49525 Lengerich

Contactpersoon:
Ursula Wilm-Chemnitz
Holunderweg 4, 49205 Hasbergen
E-mail: chemnitz@metronet.de

Literatuur

• Norbert Ortgies / Ursula Wilm-Chemnitz: Dagen in de tunnel. Het KZ-buitenkamp A I Lengerich 1944–1945, Osnabrück 2001
• Gerd Schuhmann: “Slavenarbeid voor de oorlog”, in: Westfälische Nachrichten, lokale editie Lengerich, 5 april 1985, Nr. 81.

Lüneburg-Kaland (II. SS-Baubrigade)

Naam van het buitenkamp: SS-Baubrigade (Lüneburg-Kaland)

Periode van bestaan: 12 augustus 1943 tot 13 november 1943

Aantal gevangenen: 155 mannen

Soort werk: Aanleg van schuil- en granaatschervenbescherming (luchtbescherming)

Opdrachtgever: Stad Lüneburg

Het buitenkamp Kaland, dat van augustus tot november 1943 in de stad Lüneburg bestond, bleef tot in de jaren 1990 onbekend. Pas door de ontdekking van documenten in het stadsarchief van Lüneburg en de publicatie daarvan werd het bestaan van het kamp bij het grote publiek bekend.

Na de geallieerde bombardementen eind juli 1943, waarbij grote delen van Hamburg werden verwoest, werden ook in Lüneburg de inspanningen voor luchtbescherming opgevoerd. Vanaf 12 augustus 1943 moesten aanvankelijk 155 gevangenen uit concentratiekamp Neuengamme in Lüneburg granaatschervenbescherming aanleggen.

Als onderkomen diende het gemeentelijke Kalandhaus, gelegen bij het Johanneum-gymnasium en tegenover de St. Johanniskerk. Dit gebouw was eerder onder andere gebruikt als turnzaal en als onderkomen voor de Hitlerjugend. Leerlingen van het nabijgelegen Johanneum werden ooggetuigen van het buitenkamp, omdat slechts een dubbele afrastering op de speelplaats hen van de gevangenen in het Kalandhaus scheidde.

Kampleider was SS-Oberscharführer Johann Hille. Bij de bewaking van de gevangenen, die op meerdere locaties in de stad werden ingezet, was ook de plaatselijke Schutzpolizei betrokken, samen met “hulppolitieagenten”. In minstens één geval werd tijdens de zomervakantie ook een leraar van het Johanneum verplicht ingezet. Op 13 november 1943 werd het kamp door de SS ontruimd en keerden de gevangenen terug naar het hoofdkamp.

Gedenkplaats

Geen

Routebeschrijving en contact

Routebeschrijving:
Toegang via de Stadtring, Stresemannstraße en Rote Straße naar de Kalandstraße, 21335 Lüneburg

Contact:
Geschichtswerkstatt Lüneburg e. V.
Heiligengeiststraße 28, 21335 Lüneburg
Tel.: 04131 401936
Fax: 04131 403656
E-mail: www.geschichtswerkstatt-lueneburg.de
Website:

• www.geschichtswerkstatt-lueneburg.de
• www.lueneinfo.de/index2.html?http://www.lueneinfo.de/thema/ausstellung/neuengamme/eroeffnung.html

Literatuur

Werner Preuß: Lager Kaland. Het commando van concentratiekamp Neuengamme in het hart van Lüneburg, Bardowick 1996 (eigen uitgave)
Verkrijgbaar via: Dr. Werner Preuß, Pieperstraße 9

Meppen-Dalum

Naam van het buitenkamp: Dalum

Periode van bestaan: November 1944 tot 25 maart 1945

Aantal gevangenen: 800 mannen

Soort werk: Aanleg van verdedigingswerken en tankgrachten (project “Friesenwall”)

Opdrachtgever: Rijksverdedigingscommissaris in Wehrkreis X, firma Hochtief

In november 1944 werden meer dan 2500 gevangenen uit concentratiekamp Neuengamme, onder wie veel Denen, naar het Emsland gebracht. In deze regio bestonden al sinds 1933 talrijke kampen waar gevangenen tewerkgesteld werden in het veen.

De SS verdeelde de gevangenen uit Neuengamme over de kampen “Dalum” en “Versen”. De KZ-gevangenen werden ingezet voor de bouw van de zogenaamde “Friesenwall” in opdracht van de Rijksverdedigingscommissaris in Wehrkreis X. Deze verdedigingslinie moest de hele Noord-Duitse kust van Nederland tot aan de Deense grens beschermen tegen een geallieerde landing. De aanleg van dergelijke verdedigingswerken was grotendeels zinloos, omdat het wadgebied een landing toch al onmogelijk maakte.

In Dalum groeven de gevangenen voor de firma Hochtief met schop en spade 4 tot 5 meter brede en 2 tot 3 meter diepe tankgrachten, evenals mitrailleuropstellingen en andere onderdelen van de “Friesenwall”. Vooral in de wintermaanden betekende dit voor de gevangenen een strijd om te overleven. Volgens het verslag van SS-standplaatsarts Dr. Trzebinski van 29 maart 1945 waren er op 25 maart 1945 in Dalum 807 mannen geïnterneerd.

Kampleider was SS-Untersturmführer Hans Hermann Griem, zijn plaatsvervanger was SS-Unterscharführer Joseph Klingler.

Op 25 maart 1945 liet de SS het kamp ontruimen. De “marsvaardige” gevangenen werden samen met de gevangenen uit kamp Meppen-Versen te voet via Cloppenburg naar Bremen gedreven, vanwaar een groot deel van hen terugkeerde naar het hoofdkamp Neuengamme. De zieke gevangenen werden per trein naar Meppen-Versen gebracht en vandaar naar Bremen. Vermoedelijk bevonden zich onder de transporten vanuit de buitenkampen bij Bremen naar het opvangkamp Sandbostel ook gevangenen uit Meppen-Dalum.

Gedenkplaats

In 1993 liet het district Emsland op het terrein van het voormalige kamp een informatiebord plaatsen.

Op de begraafplaats van Dalum, waar de doden uit het buitenkamp Dalum begraven liggen, verwijst een bronzen plaquette bij de ingang uitsluitend naar de daar eveneens begraven Sovjet-krijgsgevangenen. Ook de inscriptie op de gedenksteen op de begraafplaats zelf noemt het buitenkamp niet.

Een actiegroep die zich sinds begin jaren 1980 bezighoudt met de geschiedenis van de 15 concentratie-, straf- en krijgsgevangenenkampen in het Emsland, realiseerde de oprichting van het “Documentatie- en Informatiecentrum Emslandkampen” (DIZ) in Papenburg. In de permanente tentoonstelling wordt ook aandacht besteed aan de buitenkampen van concentratiekamp Neuengamme in Meppen-Dalum en Meppen-Versen.

Routebeschrijving en contact

Voormalig kampterrein: nabij Wasserwerkstraße, 49744 Geeste
Begraafplaats: Dalum (49744 Geeste), Meppener Straße, afslaan naar de straat “Rull” en de borden “Kriegsgräberstätte” volgen
DIZ: Wiek rechts 22, 26851 Papenburg

Openingstijden DIZ: dinsdag t/m vrijdag en zondag van 10.00 tot 17.00 uur (gesloten van 23 december t/m 1 januari en met Pasen en Pinksteren)

Contact:
Documentatie- en Informatiecentrum Emslandkampen
Postbus 1132, 26851 Papenburg
Tel.: 04961 916306
Fax: 04961 916308
E-mail: mail@diz-emslandlager.de
Website: www.diz-emslandlager.de

Literatuur

Erich Kosthorst / Bernd Walter: Concentratie- en strafgevangenenkampen in het Emsland 1933–1945. Over de verhouding tussen het nationaalsocialistische regime en de justitie, Düsseldorf 1985

Neustadt in Holstein

Naam van het buitenkamp: Neustadt

Periode van bestaan: December 1944 tot 1 mei 1945

Aantal gevangenen: 15 mannen

Soort werk: Bouw van barakken voor een SS-lazaret

Opdrachtgever: SS-bouwleiding in Neustadt in Holstein

Van december 1944 tot 1 mei 1945 bestond er in Neustadt in Holstein een buitenkamp van concentratiekamp Neuengamme. De ongeveer 15 mannelijke gevangenen waren toegewezen aan de SS-bouwleiding in Neustadt en moesten een barak bouwen voor een SS-lazaret. Meer gedetailleerde informatie over het buitenkamp Neustadt, de arbeidsomstandigheden, de huisvesting van de mannen, de leiding en de bewaking is niet bekend. Vermoedelijk werden de gevangenen aan het einde van de oorlog met het schip “Westpreußen” de Oostzee op gebracht. Over hun verdere lot is niets bekend.

Gedenkplaats

Geen

Routebeschrijving en contact

Contact:
Stadsbestuur Neustadt in Holstein
Am Markt 1, 23730 Neustadt i. H.
Tel.: 04561 3977-0
Fax: 04561 3977-77
E-mail: info@neustadt-ostsee.de

Literatuur

Geen

Osnabrück (II. SS-Baubrigade)

Naam van het buitenkamp: SS-Baubrigade (Osnabrück)

Periode van bestaan: 17 oktober 1942 tot mei 1943

Aantal gevangenen: 250 mannen

Soort werk: Opruimingswerkzaamheden

Opdrachtgevers: Stad Osnabrück, Hoogbouwdienst Bremen

In oktober 1942 werd in concentratiekamp Neuengamme de II. SS-Baubrigade opgericht, bestaande uit 1000 mannen. Na de geallieerde bombardementen op steden in West- en Noordwest-Duitsland werden vanaf de herfst van 1942 KZ-gevangenen in SS-Baubrigades ingezet voor opruimingswerkzaamheden, het bergen van lijken en het verwijderen van bommen. Afhankelijk van hun inzetlocatie vielen ze meestal onder het dichtstbijzijnde KZ-bestuur.

De hoofdlocatie van de II. SS-Baubrigade was Bremen, terwijl in Osnabrück vanaf 17 oktober 1942 een nevenlocatie als buitenkamp met 250 gevangenen bestond. Zij moesten in de stad opruimings- en bergingswerkzaamheden verrichten na luchtaanvallen, totdat het buitenkamp begin mei 1943 werd teruggetrokken naar Bremen. Van de 250 gevangenen stierven er 86 door honger en mishandeling.

Kampleider was aanvankelijk SS-Oberscharführer Brinkmann. In november 1942 werd hij vervangen door SS-Oberscharführer Walter Döring. In februari 1943 volgde SS-Hauptscharführer Gerds hem op. De bewaking werd verzorgd door de stad Osnabrück.

Gedenkplaats

Ongeveer 300 met naam bekende slachtoffers van verschillende buitenkampen van KZ Neuengamme (II. SS-Baubrigade, Meppen, Lengerich) zijn begraven op de Heger begraafplaats. Hoewel meerdere erevelden herinneren aan doden van verschillende nationaliteiten, zijn er geen aanwijzingen dat zich onder de slachtoffers ook KZ-gevangenen bevinden.

Routebeschrijving en contact

Routebeschrijving: Heger begraafplaats, Rheiner Landstraße 168, 49078 Osnabrück.
Openbaar vervoer: Vanaf Neumarkt met bus 34 tot halte "Heger Friedhof".
Contact: Heger Friedhof, begraafplaatsbeheer, Rheiner Landstraße 168, 49078 Osnabrück, Tel.: 0541433360.

Literatuur

• Fritz Bringmann: Gevangenen in de 2e SS-Baubrigade Osnabrück. In: idem: KZ Neuengamme. Verslagen, herinneringen, documenten, Frankfurt am Main 1981, p. 38–53.
• Fritz Bringmann: Herinneringen van een antifascist 1924–2004, Hamburg 2004, p. 95–109 (Verpleger in de 2e SS-Baubrigade Osnabrück)
• Karola Frings: Gemeenten, oorlog en concentratiekampen. Himmlers SS-Baubrigades (verschijnt in 2005).
• Ursula Fisser-Blömer: Dwangarbeid in Osnabrück. SS-Baubrigade, krijgsgevangenen- en opvoedingskampen, uitgegeven door Antifaschistischer Arbeitskreis Osnabrück, Osnabrück 1982 (Antifascistische bijdragen uit Osnabrück 6).

Porta-Westfalica-Lerbeck

Naam van het buitenkamp: Lerbeck-Porta

Periode van bestaan: 1 oktober 1944 tot 1 april 1945

Aantal gevangenen: 500 mannen

Soort werk: Reparatie van vliegtuigmotoren

Opdrachtgevers: Firma Bense, firma Jongerius, betonfabriek Weber (Lerbeck), Klöckner

In oktober 1944 werden ongeveer 500 gevangenen uit concentratiekamp Neuengamme naar Lerbeck gebracht. Zij werkten in het daar nieuw ingerichte buitenkamp in een zogenaamde frontreparatiewerkplaats. Een dochteronderneming van het Klöckner-concern richtte op het terrein van betonfabriek Weber een nieuwe werkplaats in voor de reparatie van vliegtuigmotoren. De mannen werden ingezet voor bouw- en verbouwingswerkzaamheden op het fabrieksterrein. Later verrichtten zij werkzaamheden in de reparatiewerkplaats.

Als onderkomens dienden barakken op een niet meer gebruikt terrein van de Wehrmacht. Tussen het kamp en de werkplek liep de Pfahlweg, een klein landbouwpad dat met prikkeldraad was afgezet. Tussen de 100 en 120 overleden gevangenen uit het kamp werden begraven op de begraafplaats van Lerbeck.

Kampleider was SS-Obersturmführer Hermann Wicklein, zijn plaatsvervanger SS-Oberscharführer Emanuel Eichler.

Op 1 april 1945 werd het buitenkamp Lerbeck ontruimd. Via verschillende transporten kwamen de gevangenen via de buitenkampen Schandelah, Fallersleben en Helmstedt-Beendorf in het opvangkamp Wöbbelin, waar zij halverwege april aankwamen. Op 2 mei werden zij daar bevrijd door Amerikaanse troepen.

Kampleider was SS-Oberscharführer Emanuel Eichler.

Gedenkplaats

De in het buitenkamp Lerbeck omgekomen gevangenen werden begraven op de evangelische begraafplaats aan de Lerbecker Kirchweg. Een deel van de doden werd na de oorlog opgegraven en teruggebracht naar hun thuislanden. In 1952 werd een graf aangelegd voor de omgekomen Poolse gevangenen, waarop een gedenksteen herinnert “aan onbekende KZ-gevangenen”.

Routebeschrijving en contact

Routebeschrijving: Begraafplaats van de evangelische kerkgemeente, Porta Westfalica-Lerbeck, Lerbecker Kirchweg, 32457 Porta Westfalica
Openbaar vervoer: Vanaf station Minden te voet naar halte “Kaiserstraße”, dan bus 408 richting Flotho tot halte “Lerbeck Kirche”
Contact:
Evangelisch gemeentehuis Lerbeck, Zur Porta 74, 32457 Porta Westfalica, Tel.: 0571 74533

Literatuur

• Reinhold Blanke-Bohne: De ondergrondse verplaatsing van wapenfabrieken en de buitenkampen van KZ Neuengamme in Porta Westfalica bij Minden, scriptie, Universiteit Bremen, 1984 (in te zien in de bibliotheek van de KZ-Gedenkstätte Neuengamme)
• Rainer Fröbe: Vernietiging door arbeid? KZ-gevangenen in wapenfabrieken bij Porta Westfalica in de laatste maanden van de Tweede Wereldoorlog, in: Joachim Meynert / Arno Klönne (red.): Verdrängde geschiedenis – Vervolging in Oost-Westfalen 1933–1945, Bielefeld 1986, p. 221–297

Salzgitter-Gebhardshagen

Periode: Juli/augustus tot 30 september 1944

Aantal gevangenen: 450 mannelijke gevangenen

Soort werk: Inzet in de ijzerertsmijn en bij andere werkzaamheden

Arbeid ten behoeve van: Erzbergbau Salzgitter GmbH

In de zomer van 1944 werd een ander buitenkamp van concentratiekamp Neuengamme ingericht ten westen van het stadsdeel Gebhardshagen. Gedurende een periode van ongeveer twee maanden werden hier minstens 300 mannelijke gevangenen vastgehouden, onder wie veel Franse en Sovjetburgers. Eén document vermeldt zelfs een aantal van 448 gevangenen.

Het kamp werd opgezet ten behoeve van Erzbergbau Salzgitter GmbH, een dochteronderneming van de Hermann-Göring-Reichswerke, met als doel de exploitatie van de ertsmijn Haverlahwiese in het heuvelgebied van Salzgitter. De houten barakken voor de gevangenen en de wachters bevonden zich nabij de mijnschacht Haverlahwiese II.

Een deel van de gevangenen werd ingezet in de mijnschacht Haverlahwiese I, waar zij galerijen moesten aanleggen en ijzererts moesten delven. Het merendeel van de gevangenen werd echter ingezet bij werkzaamheden boven de grond, waaronder de aanleg van een bezinkvijver voor afvalwater, het aanleggen van paden en het leggen van spoorlijnen.

De kampoudste was de Duitse gevangene Johannes Wehres. Volgens getuigen bestond de bewaking uit soldaten van de Wehrmacht en Oekraïense hulptroepen.

Het kamp Gebhardshagen werd op 30 september 1944 opgeheven. Het mijnbouwbedrijf Erzbergbau Salzgitter GmbH schakelde over op krijgsgevangenen als arbeidskrachten; de concentratiekampgevangenen werden overgedragen aan de SS en teruggebracht naar het hoofdkamp Neuengamme. De meeste gevangenen van wie de naam bekend is, werden vervolgens herverdeeld over de buitenkampen Kaltenkirchen en Husum.

Salzgitter-Watenstedt/Leinde (Männer)

Naam van het buitenkamp: Stahlwerke Braunschweig (Watenstedt/Leinde)

Periode van bestaan: Mei 1944 tot 7 april 1945

Aantal gevangenen: 2000 mannen, tegen het einde van de oorlog tot wel 5000 mannen

Soort werk: Productie van granaten

Opdrachtgever: Stahlwerke Braunschweig

Voor de inzet van KZ-gevangenen in de staalfabrieken van Braunschweig werd in mei 1944 het buitenkamp Watenstedt/Leinde van concentratiekamp Neuengamme opgericht. Het kamp lag ongeveer twee kilometer van de fabriek verwijderd. Voor de huisvesting van de gevangenen werd een barakkenkamp gebruikt dat eerder als onderkomen voor dwangarbeiders had gediend. De SS liet het kamp door een werkcommando van het buitenkamp Salzgitter-Drütte verbouwen en omringen met een elektrisch hek. Vervolgens werd het kamp bevolkt met ongeveer 2000 mannelijke gevangenen. In september 1944 werd een extra kampdeel ingericht voor circa 800 vrouwelijke KZ-gevangenen.

De Stahlwerke Braunschweig waren een zelfstandige onderneming, in 1940 opgericht door de Reichswerke „Hermann Göring“ in samenwerking met het Oberkommando der Wehrmacht. In deze moderne en efficiënte wapenfabriek werd vooral bom- en projectielmunitie voor de Wehrmacht geproduceerd. De gevangenen moesten in 1944 en 1945 in hallen 16 en 17 van de fabriek extreem zware arbeid verrichten.

In de laatste oorlogsmaanden werd het kamp een opvanglocatie voor omliggende KZ-buitenkampen. Eind 1944 werden „arbeidsongeschikte“ gevangenen uit de buitenkampen Braunschweig-Schillstraße (Büssing NAG) en Braunschweig (SS-Rijschool) hierheen overgebracht. Met de ontruiming van de buitenkampen in het voorjaar van 1945 kwamen nog meer gevangenen uit de omgeving naar Watenstedt/Leinde.

Toen de SS op 7 april 1945 begon met de ontruiming van het kamp, bevonden zich meer dan 5000 gevangenen in het kamp. De mannen werden samen met de vrouwelijke gevangenen van het buitenkamp Watenstedt/Leinde in goederenwagons geladen en in twee, waarschijnlijk drie treinen afgevoerd. De overvolle, deels open wagons maakten dagenlange omzwervingen door Noordoost-Duitsland, voordat ze op 14 april aankwamen in KZ Ravensbrück. Veel gevangenen overleefden de transporten niet; de anderen arriveerden volledig uitgeput. Toch werden de „marsvaardigen“ enkele dagen later te voet verder gedreven richting het westen. Sommigen bereikten het opvangkamp Wöbbelin, waar ze op 2 mei door Amerikaanse troepen werden bevrijd; anderen werden in de omgeving van Malchow bevrijd.

• Kampleider: SS-Scharführer Peter Wiehagen

Gedenkplaats

Langs de Bundesstraße 248 staat een gedenkstele met inscriptie, die in 1991 op initiatief van de Franse Amicale de Neuengamme door de stad Salzgitter werd opgericht. Op een naastgelegen muur wijzen informatiepanelen in meerdere talen op het buitenkamp Watenstedt/Leinde.

Routebeschrijving en contact

• Locatie: Langs de Bundesstraße 248 van Braunschweig richting Salzgitter-Bad, tussen de plaatsen Immendorf en Leinde, ter hoogte van firma Friedrich, 38239 Salzgitter.
• Openbaar vervoer: Vanaf station Salzgitter-Lebenstedt met bus 630 richting Wolfenbüttel tot halte „Abzweigung Leinde/B 248“.
• Contact: Arbeitskreis Stadtgeschichte e. V., Elke Zacharias, Wehrstraße 27, 38226 Salzgitter

• Tel.: 05341-44581
• E-mail: info@gedenkstaette-salzgitter.de
• Website: www.gedenkstaette-salzgitter.de

Literatuur

• Gudrun Pischke: „Europa werkt bij de Reichswerke“ – Het nationaalsocialistische kampensysteem in Salzgitter, Salzgitter 1995
• Gerd Wysocki: Werk voor de oorlog – Heersmechanismen in de wapenindustrie van het „Derde Rijk“, arbeid, sociaal beleid en repressie door de staatspolitie bij de Reichswerke „Hermann Göring“ in het gebied Salzgitter 1937/38 tot 1945, Braunschweig 1992
• Elke Zacharias: De ontruiming van de buitenkampen van KZ Neuengamme in de regio Salzgitter/Braunschweig, in: Detlef Garbe/Carmen Lange (red.): Gevangenen tussen vernietiging en bevrijding – De ontbinding van KZ Neuengamme en zijn buitenkampen door de SS in het voorjaar van 1945, Bremen 2005

Schandelah

Naam van het buitenkamp: Schandelah

Periode van bestaan: 8 mei 1944 tot 10 april 1945

Aantal gevangenen: 800 mannen

Soort arbeid: Winning en verwerking van olieschalie

Opdrachtgever: Steinöl GmbH

De Steinöl GmbH was een in 1943 opgerichte dochteronderneming van het Duitse asfaltconcern. Ongeveer vier kilometer buiten Schandelah moesten gevangenen van verschillende nationaliteiten uit concentratiekamp Neuengamme een proefinstallatie bouwen. Het doel was vooral de winning, verwerking en verkoop van gebonden steenolie. Vanaf mei 1944 werkte een gevangenencommando voortdurend in de dagbouw om olieschalie te winnen. Een tweede, grotere groep van ongeveer 100 gevangenen legde op het terrein spoorrails aan en realiseerde een aansluiting op het station van Schandelah. Dit gevreesde commando werd door de gevangenen “Staatsbahn” genoemd. Andere werkcommando’s voerden graaf- en betonwerkzaamheden uit; sommige gevangenen zouden ook in een kalk- en cementfabriek hebben gewerkt.

Kampleider was SS-Unterscharführer Friedrich Ebsen, die na de oorlog door een Brits militair tribunaal ter dood werd veroordeeld wegens zijn misdaden in het kamp.

Begin april arriveerden evacuatietransporten uit de kampen in Porta Westfalica in Schandelah, waardoor het aantal gevangenen naar schatting opliep tot 1300. Op 10 april werden alle gevangenen in goederenwagons via Magdeburg, Stendal en Wittenberge naar het opvangkamp Wöbbelin bij Ludwigslust gebracht. De trein arriveerde daar op 13 april. De gevangenen moesten echter nog twee dagen in de wagons blijven voordat ze op 15 april werden opgenomen in het reeds overvolle kamp, waar een ernstig tekort aan alles heerste. Volgens verklaringen van voormalige gevangenen hebben minstens 200 gevangenen van het buitenkamp Schandelah de gevangenschap niet overleefd. Op 2 mei werden de overlevenden bevrijd door Amerikaanse troepen.

Kampleiders waren aanvankelijk SS-Oberscharführer Ewald Jauch en later SS-Unterscharführer Friedrich Ebsen. Laatstgenoemde werd na de oorlog door een Brits militair tribunaal ter dood veroordeeld wegens zijn misdaden in het kamp.

Gedenkplaats

Op de Dag van Boete en Gebed in 1982 plaatste de Groene Burgerlijst een houten kruis op het voormalige kampterrein, dat tegenwoordig eigendom is van de Bundeswehr. Na protesten van bewoners van de nederzetting Schandelah-Wohld moest dit kruis op bevel van het wegenbouwbureau weer worden verwijderd. Dankzij het volhardende engagement van de Groene Burgerlijst en de Belgische Amicale de Neuengamme lieten de gemeente Cremlingen en het Landkreis Wolfenbüttel op 6 mei 1985 een gedenksteen plaatsen.

Pas door deze initiatieven kreeg ook de gemeentelijke begraafplaats van Scheppau, een deelgemeente van Königslutter am Elm, aandacht. Hier werden in 1954 113 doden uit het buitenkamp Schandelah herbegraven. De stad Königslutter liet daar op 1 mei 1995 een gedenksteen plaatsen met informatie over de overledenen en het buitenkamp Schandelah.

Routebeschrijving en contact

Gedenksteen op het voormalige kampterrein:
Aan de westelijke dorpsingang van de nederzetting Schandelah-Wohld, ten noorden van de Landesstraße 633 tussen Hordorf en Scheppau.

Gemeentelijke begraafplaats Scheppau:
Aan de Landesstraße 633 Hordorf/Scheppau, ca. 300 meter vóór de dorpsingang van Scheppau, ten oosten van de Landesstraße 633, 38154 Königslutter.

Openbaar vervoer:
Op schooldagen vanaf Braunschweig met bus 45 tot halte “Schandelah-Wohld”.

Contact:
Gemeente Cremlingen, Ostdeutsche Straße 22, 38162 Cremlingen
Tel.: 05306 802-51 of 05306 802-52
E-mail: info@cremlingen.de

Jürgen Kumlehn, Platanenstraße 24, 38302 Wolfenbüttel
Tel.: 05331 977487
E-mail: JKumlehn@t-online.de

Literatuur

• Jürgen Kumlehn: “Das Konzentrationslager vor der Haustür”, in: Heimatbuch des Landkreises Wolfenbüttel, Jg. 29, 1983, p. 70–79.
• Heike Petry: Der DASAG-Konzern unter besonderer Berücksichtigung des KZ Schandelah, in: Detlef Creydt (red.): Zwangsarbeit. Deel 4: Für Industrie und Rüstung im Hils 1943–1945, Holzminden 2001, p. 31–56.
• Heike Petry: “Betreft: Einsatz von KZ-Häftlingen in Schandelah” – Dwangarbeid voor het schalieolieproject van Steinöl GmbH, in: Gudrun Fiedler/Hans-Ulrich Ludewig (red.): Zwangsarbeit und Kriegswirtschaft im Lande Braunschweig 1939–1945, Braunschweig 2003.

Warberg

Naam van het buitenkamp: Warberg

Periode van bestaan: 5 juni 1944 tot 8 januari 1945

Aantal gevangenen: 8 mannen

Soort arbeid: Bouw van een kantoorbarak

Opdrachtgever: Niet bekend

De gevangenen, die eerder in het buitenkamp Braunschweig (Truppenwirtschaftslager) tewerkgesteld waren, werden in juni 1944 overgebracht naar het buitenkamp Warberg (bij Helmstedt). Acht mannen werden ingezet voor de bouw van een kantoorbarak. Hun onderkomen bevond zich op de begane grond in een met tralies afgesloten ruimte.

Naast de commandoleider Schnitzler en de bouwleider Laun waren er drie leden van de Schutzpolizei verantwoordelijk voor het bewaken van de KZ-gevangenen. Vermoedelijk werden de gevangenen na voltooiing van de werkzaamheden overgeplaatst naar het buitenkamp in Verden an der Aller.

Gedenkplaats: Geen

Routebeschrijving en contact

Routebeschrijving:
Gelegen aan de Landesstraße 641 tussen Königslutter en Helmstedt, 38378 Warberg.

Literatuur

Geen

Wilhelmshaven (II. SS-Baubrigade)

Naam van het buitenkamp: II. SS-Baubrigade (Wilhelmshaven)

Periode van bestaan: Voorjaar 1943 tot november 1943

Aantal gevangenen: 175 mannen

Soort arbeid: Opruimings- en bouwwerkzaamheden

Opdrachtgever: Stad Wilhelmshaven

Sinds het voorjaar van 1943 bestond er in Wilhelmshaven een nevenvestiging van de II. SS-Baubrigade uit Bremen, die als buitenkamp onder het concentratiekamp Neuengamme viel. Na de geallieerde bombardementen op steden in West- en Noordwest-Duitsland werden vanaf het najaar van 1942 KZ-gevangenen ingezet in SS-Baubrigaden voor opruimingswerkzaamheden, het bergen van lijken en het onschadelijk maken van niet-ontplofte bommen. Afhankelijk van hun inzetlocatie vielen deze brigades meestal onder de dichtstbijzijnde KZ-administratie.

In Wilhelmshaven werden 175 gevangenen ingezet voor opruimingswerk en het bergen van blindgangers (niet-ontplofte bommen). Waar de mannen precies waren ondergebracht, is niet bekend. Begin augustus 1943, na de zware bombardementen op Hamburg, werden alle gevangenen daarheen overgeplaatst. In september en november 1943 werden telkens groepen van dertig gevangenen voor een maand als “bombensucher” (bombenzoekers) naar Wilhelmshaven gestuurd.

Wie de SS-kampleider was, is niet bekend.

Gedenkplaats

In de permanente tentoonstelling van het Neue Küstenmuseum Wilhelmshaven wordt ook de geschiedenis van het buitenkamp aan de Banter Weg gedocumenteerd.

Routebeschrijving en contact

Routebeschrijving:
Neues Küstenmuseum Wilhelmshaven, Weserstraße 58, 26382 Wilhelmshaven

Openbaar vervoer:
Vanaf station Wilhelmshaven is het 5 minuten lopen

Openingstijden:

• April–oktober: dagelijks 10.00–18.00 uur
• November–maart: dagelijks behalve maandag 10.00–17.00 uur

Contact:

• Neues Küstenmuseum, Weserstraße 58, 26382 Wilhelmshaven
  Tel.: 04421 400940
  Fax: 04421 779785
  E-mail: kuestenmuseum@whvfreizeit.de
• Historischer Arbeitskreis van de DGB Wilhelmshaven
  Gewerkschaftshaus, Hartmut Büsing, Rheinstraße 14, 26382 Wilhelmshaven
  Tel.: 04421 41539

Literatuur

• Hartmut Büsing / Klaus Zegenhagen: Einmal werden froh wir sagen: Heimat, Du bist wieder mein! KZ in Wilhelmshaven – Rüstringer und Wilhelmshavener im KZ, uitgegeven door de Historischer Arbeitskreis van de DGB, Wilhelmshaven 1987
• Karola Frings: Kommunen, Krieg und Konzentrationslager. Himmlers SS-Baubrigaden (verschijnt 2005)

Wöbbelin

Naam van het buitenkamp: Wöbbelin

Periode van bestaan: 12 februari 1945 tot 2 mei 1945

Aantal gevangenen: 650 mannen

Soort arbeid: Bouw van een krijgsgevangenenkamp; in april/mei 1945 opvangkamp voor vele transporten

Reeds in september 1944 begon men in Wöbbelin, ongeveer twaalf kilometer van Ludwigslust, met de bouw van een klein kamp dat aanvankelijk de naam “Reiherhorst” droeg. Het was oorspronkelijk bedoeld voor Amerikaanse krijgsgevangenen. Op 12 februari 1945 arriveerde de eerste grote groep gevangenen. De mannen werden ingezet bij de bouw van een veel groter kamp, dat de naam “KZ Wöbbelin” kreeg.

Volgens SS-standplaatsarts Dr. Trzebinski van KZ Neuengamme bevonden zich eind maart 1945 648 gevangenen in het buitenkamp Wöbbelin. Midden april arriveerden er transporten uit diverse buitenkampen van KZ Neuengamme en KZ Ravensbrück met in totaal meer dan 4000 gevangenen. Amerikaanse troepen bevrijdden het kamp op 2 mei 1945.

Ten minste tijdelijk was SS-Sturmbannführer Paul Werner Hoppe, voormalig commandant van concentratiekamp Stutthof bij Danzig, kampcommandant in Wöbbelin.

Gedenkplaats

De Amerikaanse troepen lieten de slachtoffers van het kamp Wöbbelin begraven op meerdere plaatsen: in het dorpscentrum van Wöbbelin bij het Theodor-Körner-Museum, in Ludwigslust tussen het slot en de slotkerk, en in Hagenow en Schwerin. Op al deze begraafplaatsen werden later in de DDR herdenkingsmonumenten opgericht.

In 1960 werd in Wöbbelin een zandstenen reliëf van beeldhouwer Jo Jastram opgericht ter nagedachtenis aan de slachtoffers. Eind 1965 werd in een ruimte van het Theodor-Körner-Museum, dat in 1938 was gebouwd als nationaalsocialistisch heldenmonument voor de in de antinapoleontische bevrijdingsoorlogen gesneuvelde dichter, een eerste tentoonstelling over het kamp geopend. In de jaren 1990 werden beide tentoonstellingen inhoudelijk met elkaar verbonden.

Langs de Bundesstraße 106 richting Ludwigslust staat een bescheiden gedenksteen met het opschrift “KZ 1945” en een rode gevangenen-driehoek. Deze steen markeert het voormalige kampterrein. Door internationale jongerenworkcamps, archeologische en artistieke projecten wordt het terrein steeds verder ontsloten. Funderingen zijn blootgelegd, plattegronden gemarkeerd en informatiepanelen geplaatst.

Routebeschrijving en contact

Tentoonstelling:
Direct in het dorp Wöbbelin aan de Bundesstraße 106 (Ludwigsluster Straße), bij de afslag naar Neustadt-Glewe

Gedenksteen:
Tussen Ludwigslust en Wöbbelin, direct aan de Bundesstraße 106

Openbaar vervoer:
Bussen vanuit Ludwigslust en Neustadt-Glewe

Openingstijden:

• April–oktober: woensdag t/m zondag 10.00–16.00 uur
• November–maart: woensdag t/m vrijdag 10.00–16.00 uur, zondag 13.00–16.00 uur

Contact:
Mahn- und Gedenkstätten Wöbbelin
Ludwigsluster Straße, 19288 Wöbbelin
Tel./Fax: 038753 80792
E-mail: info@kz-woebbelin.de
Website: www.kz-woebbelin.de

Literatuur

• Carina Baganz: Zehn Wochen KZ Wöbbelin. Ein Konzentrationslager in Mecklenburg 1945, uitgegeven door de Mahn- und Gedenkstätten Wöbbelin, redactie: Volker Oesterlin, Wöbbelin 2000
• Zehn Wochen KZ-Außenlager Wöbbelin, Wöbbelin 1995 (folder van de Mahn- und Gedenkstätten Wöbbelin)